Category Archives: CONSTITUTION LAW

The 3 Major Causes of Divorce: 1. Laziness:2. Lack of Communication Skills:3. High Expectations:


الأسباب الرئيسية 3 الطلاق:

  1. الكسل:
    الناس لا يريدون العمل في الزواج. هناك اعتقاد مضلل بأن الزواج سوف تجعلنا سعداء. كما لو كان الزواج كيان منفصل، شيء خارج أنفسنا من شأنها أن البقاء على قيد الحياة وتزدهر مع المدخلات قليلا من الزوج والزوجة.
    المرأة خطة حفلات الزفاف ضخمة؛ رمي دش الزفاف والذهاب إلى الزواج ليس لديهم أي فكرة ما هو الزواج. الرجال تجد امرأة لرعاية، والعشرين والعمل لرعاية فقط للعثور على نفسه متزوج من شخص يريد فقط أكثر ثم أكثر قليلا بعد ذلك.
    ماذا يحدث عندما يصبح كل من أملهم مع زواجهم؟ وهم يبدأون النظر في الخارج أنفسهم لتحديد المشاكل في الزواج بدلا من النظر في الوضع ويطلب، “ماذا يمكنني أن أفعل لكسب الأمور أفضل؟”
    يبدو أن اللوم هو مسار أقل المقاومة. ومن الأسهل أن نلق من الزمان أو الزواج بشكل عام من تحمل المسؤولية عن كيف يعيشون داخل زواجهم وما هو التغيير الممكنة قد يحتاجون إلى جعل ذلك سيسمح للزواج بالزدوجة.
    الناس كسول جدا للقيام بالاستكشاف الذاتي، وتعلم أفضل مهارات علاقة ووضع الجهود الشخصية اللازمة في الزواج. أسفل الساحل، والانتقال يأخذ العمل الشاق، وإذا لم تكن ملتزمون بالعمل الصعب بجميع الزواج لن تستمر.
  2. عدم وجود مهارات الاتصال:

نقية وبسيطة، والناس لا يعرفون كيفية التحدث مع بعضها البعض، وأنها تعرف حتى أقل عن الاستماع. أهم المحادثات الناس لديهم مع الزوج حتى الآن أنها وضعت بحيث القليل من الجهد في التعبير بحكمة مشاعرهم واستلقوا بصورة صريمة إلى زوجهم.
ومن الشائع أيضا أن يزداد للزواج في تجنب المحادثة التي يخشىونها سوف يسببهم أو ألم الزوج. إذا كنت لا يمكن التواصل، لا يمكنك حل المشاكل الزوجية. أسهل طريقة لبناء الثقة في علاقة الزوجية هي عن طريق مهارات الاتصال المفتوحة والصادقة. إذا كان الحديث والاستماع لا تصبح عادة لا يوجد أمل.
ويتضمن الاتصالات الحديث عن الأشياء السيئة، وجدونا لوضع خطة عمل لحل المشاكل الزوجية. ولا يمكن حل المشاكل الزوجية دون استعداد للاتصال. سوف ينتهي بك الأمر مع مشاكل لا تحل، زواج غير مدمج واستجواب ما إذا كان “هذا كل شيء” للزواج.
سوف يؤدي الفقراء أو أي اتصالات إلى النمو بعيدا، وسوف تؤثر أيضا أطفالك لأنك لا تقوم بإعطاء مثال جيد بالنسبة لهم. إذا لم تكن قادرا على التواصل حول الخير والسيء في زواجك، لا توجد وسيلة أن تشعر بالآمن تأمين تماما في الزواج.

  1. التوقعات العالية:

وكما قال سام والتون: “توقعات عالية هي مفتاح كل شيء” إلا إذا كان بالطبع، ونحن نتحدث عن الزواج. التوقعات واللاخلال يمكن أن تذهب يد في الوقت الذي يتعلق بالتوقع ما إذا كان الزواج سوف تنتهي في الطلاق.

أن المرأة التي تشتري ثوب الزفاف مكلفة ربما يكون لها توقعات عالية جدا من الزواج. الرجال والنساء كلا من الكثير من الافتراضات عندما يتعلق الأمر الزواج وما يمكن توقعه من الزواج. وتستند هذه الافتراضات على العديد من المتغيرات والمشاكل التي تنشأ عندما النتيجة (الزواج) لا تلبي الافتراضات أو التوقعات.

نادرا ما تتوقع التوقعات الزوجية مع واقع الحياة التي مثل داخل الزواج. سأعطيك مثالا للتوقعات غير الملائم من زواجي. تدرس النساء من قبل المجتمع الذي يريد الرجال الجنس، أن الرجال يفكرون في الجنس وأن الجنس هو طابع ثانى فقط للرجال. وفقا للمجتمع، إذا كنت تتزوج رجل يمكنك أن تتوقع أن يرغب الرجل في الجنس معك.

تزوجت رجل يعرف قواعده الخاصة عندما جاء إلى الجنس. لم يفكر في الجنس، لم يكن طبيعة ثانية له، وأنه تزوج امرأة توقع زوجها لرغبة جنسيا يذهبون دون أن يقولوا أن هناك مشاكل في الزواج، والمشاكل التي تؤدي إلى الطلاق.

إذا كان قد اتصل بوجه قبل الزواج الافتراضي لجنسه لن يكون متزوجا له. ترى، وهذا هو المكان الذي يلعب فيه التوقعات والتوقعات في نتيجة الزواج. الاتصال قبل الزواج يمكن أن يستمر أي توقعات غير واقعية قد يكون قد يكون الزواج من الزواج.

في الختام، فمن المعتقد أن الطلاق ليس عن الكثافة أو عدم الاستقصاء. يمكن أن يكون الطلاق وتتجنبه من قبل أولئك الذين يرغبون في العمل بجد في الزواج، أولئك الذين يعرفون كيفية التواصل بشكل فعال وأولئك الذين توقعات واقعية.

تسعة أوقات من عشرة عما إذا كان الزوج أو الزجاجات غشوا أشبه نتيجة للمشاكل في الزواج. وكانت المشاكل التي يمكن أن تحل إذا كان العمل قد تم القيام به، كان هناك توقعات وتواقع واقعية. وينطبق الشيء نفسه على أولئك الذين يقولون إنهم “نمت” أو “، سقطت من الحب”. يجب أن تكون الزيت في العراق، إن لم يكنوا يزدادون الضحية لعدد لا يحصى من المشاكل. هل تعد زواجك؟

The 3 Major Causes of Divorce:
1. Laziness:
People don’t want to work at marriage. There is a misguided belief that marriage will make us happy. As if marriage is a separate entity, something outside ourselves that will survive and thrive with little input from a husband and wife.
Women plan huge weddings; throw bridal showers and go into marriage not having any idea what marriage is. Men find a woman to care for, adore and work to take care of only to find himself married to someone who only wants more and then a little more after that.
What happens when both become disillusioned with their marriage? They start looking outside themselves to define the problems in the marriage instead of looking at the situation and asking, “What can I do to make things better?”
Blame seems to be the path of least resistance. It is easier to blame a spouse or marriage in general than to take responsibility for how they are living inside their marriage and what possible changes they may need to make that will allow a marriage to flourish.
People are too lazy to do the self-exploration, learn better relationship skills and put the needed personal effort into a marriage. Bottom line, marriage takes hard work and if you aren’t committed to working hard a marriage won’t last.

2. Lack of Communication Skills:
Pure and simple, people don’t know how to talk to each other and they know even less about listening. The most important conversations people have are with a spouse yet they put so little effort into wisely expressing their feelings and openly listening to their spouse.
It is also common for spouses to want to avoid conversation they fear will cause them or their spouse pain. If you can’t communicate, you can’t solve marital problems.

The easiest way to build trust in a marital relationship is via open and honest communication skills. If TALKING and LISTENING don’t become a habit there is no hope.
Communication involves talking about the bad things and coming together to develop a plan of action for solving marital problems.
Marital problems can’t be solved without a willingness to communicate. You’ll end up with unresolved problems, an unfulfilling marriage and questioning whether “that’s all there is” to marriage.
Poor or no communication will lead to growing apart, it will also impact your children because you aren’t setting a good example for them. If you aren’t able to communicate about the good AND bad in your marriage, there is no way to feel fully secure in the marriage.
3. High Expectations:
As Sam Walton said, “High expectations are the key to everything” unless of course, we are talking about marriage. Expectations and laziness can go hand in hand when it comes to predicting whether a marriage will end in divorce.
That woman who buys the expensive wedding gown probably also has very high expectations of marriage. Men and women both make a lot of assumptions when it comes to marriage and what to expect from a marriage. These assumptions are based on many variables and problems arise when the outcome (marriage) doesn’t meet the assumptions or expectations.
Marital expectations rarely align with the realities of what life is like inside marriage. I’ll give you an example of unmet expectations from my own marriage.
Women are taught by society that men want sex, that men think about sex and that sex is just second nature to men. According to society, if you marry a man you can expect that man to want sex with you. I married a man who defined his own rules when it came to sex. He didn’t think about sex, it was not second nature to him and since he married a woman who expected her husband to desire her sexually it goes without saying that there were problems in the marriage, problems that lead to divorce.
If he had communicated to me before marriage his lack of desire for sex I would not have married him. You see, this is where communication and expectations play a role in the outcome of marriages. Communication before marriage can keep down any unrealistic expectations one may have of marriage. In conclusion, it is my belief that divorce is not about infidelity or unhappiness. Divorce can be and is avoided by those willing to work hard at marriage, those who know how to effectively communicate and those whose expectations are realistic. Nine times out of ten if a husband or wife cheats they cheat as a result of problems in the marriage. Problems that could have been solved if the work has been done, there had been communication and realistic expectations. The same goes for those who say they “grew apart” or, “fell out of love”. Marriages have to be nurtured, if not they fall victim to a myriad of problems.

The solution is to face the bitter truth!………………………………………….. ..It is the historic responsibility of this generation to abandon the “generation” that claims to be dead if we do not burn the American flag. To do this, we must first evict all forces that violated Ethiopia’s sovereignty and ensure that we do not need any interference. Next you need to look inside and close your home in a polite manner. The world is solving the problem through dialogue, negotiation, and acceptance, not by making excuses and by fighting.Failure to do so is a second death, especially for my generation!


The solution is to face the bitter truth!
………………………………………….. ..
It is the historic responsibility of this generation to abandon the “generation” that claims to be dead if we do not burn the American flag. To do this, we must first evict all forces that violated Ethiopia’s sovereignty and ensure that we do not need any interference. Next you need to look inside and close your home in a polite manner. The world is solving the problem through dialogue, negotiation, and acceptance, not by making excuses and by fighting.
Failure to do so is a second death, especially for my generation!

1954 It is a comparison of our legal provisions with the Criminal Procedure Code and the proposed Code of Criminal Procedure.


1954 It is a comparison of our legal provisions with the Criminal Procedure Code and the proposed Code of Criminal Procedure.

Under our current Criminal Procedure Code Rule 63, a person loses his right to bail if he has been charged with a crime punishable by more than 15 years and the injured person is expected to die or die. Although there is no consensus among legal experts on the interpretation of the article, the interpretation that many legal scholars agree on and that is in line with human rights provisions is that the law deprives a person of the right to bail only when two conditions are met.
If one person is killed or injured, the person is expected to die tomorrow, and the other is sentenced to more than 15 years in prison if the person is charged or suspected of a crime. In addition, other proclamations stipulate that a person suspected of terrorism or corruption for more than a decade is not entitled to bail.
Under Section 154 (3) of the Criminal Procedure Code, however, a person suspected of a crime punishable by life imprisonment or death (whether or not the person died as a result of the crime) is denied bail. Also, a person suspected of corruption under Article 154 (2) shall not be released on bail if the type of offense is punishable by more than ten years or if he is convicted of multiple corruption offenses and the sentence may be more than ten years. In addition, under Article 154 (1) of the same law, crimes against the Constitution and the constitutional order, crimes against the State Security and Defense Forces, terrorism, human trafficking, and rape of women and children are denied bail. ፡ Searching
Now, in the 1954 draft. The big difference between the law is that under current law, a person does not lose his or her right to bail unless he or she has committed suicide or the victim has died and the alleged crime (homicide) is punishable by more than 15 years. In other words, under current law, a defendant could not be sentenced to life imprisonment and up to 15 years in prison unless convicted of murder. This means that if the courts think that the person will be acquitted or found guilty of murder, they will be granted bail, even if the crime is not related to murder. In contrast, under the current Criminal Procedure Code, if a person is charged with a crime punishable by life imprisonment or death, the right to bail is prohibited. On the one hand, under current law, defendants who have been charged with aggravated manslaughter and are not liable to life imprisonment or death penalty for a crime punishable by up to 20 years will be released on bail when the draft law is enacted. On the other hand, under the current law, people who have been released on bail for crimes related to human life but not for life or death will be denied bail when the bill is passed by parliament.
According to the author, the draft law has two unfair consequences.
First of all, why should a person be denied bail because he is suspected or charged with a crime punishable by life imprisonment or death?
50 years ago, our law concluded that even if a person is charged with a crime punishable by life imprisonment, his right to bail should not be denied except by the decision of a judge and a conscientious objection, how can the rights of these people be promoted when the world is civilized and our country recognizes international human rights? Are we going backwards? The reason for the release of a suspect on bail is Article 20 (3) of our Constitution, which states that a person has the right to be presumed innocent until proven guilty and convicted in a court of law, in accordance with international human rights law and conventions. That is to say. In particular, the accused has the constitutional and human right to be released on bail so that he or she can be returned to his or her home and not be harmed. He should also have the right to stand on his own two feet to defend himself so that he does not become a victim. The right to bail should not be denied as much as possible, since even if the person has done something wrong, the only way to present his case and give a fair trial is if the person has collected the evidence on bail. There is no compelling and valid reason for the legislature to relinquish the power to release suspects on bail in cases of life and death. Constitutional human rights should not be restricted unless there is a good reason and no alternative. In fact, when restricted, the restrictions should be as small and reasonable as possible. Instead, instead of denying the accused the right to bail in Article 156, the bill introduces new and innovative ideas to prevent the defendant from posting bail, moving away from a place or participating in certain places in accordance with the provisions of Articles 134 to 156 of the Criminal Code. While judges can use these practices, instead of leaving the jurisdiction to the courts to determine the rights of people convicted of crimes punishable by life imprisonment, it is unfair to deny the rights of the Proclamation and not to use other alternatives. Recognizing that the defendant is likely to be acquitted, the judges in each case will be able to decide (revoke the bail), but the revocation of the judges’ power and the general revocation of the bail will not be appropriate unless it is absolutely necessary and optional. Our courts have many problems, but we need to trust them. In this regard, both the Anti-Terrorism Proclamation and the Anti-Corruption Proclamation need to be re-examined. Crimes against the constitutional order, defense, and security were also reported in 1954. According to the current and current law, unless the loss of life is a criminal offense, but in the draft law, the loss of life of the suspects is not a matter of enrichment of the law, but a matter of justice.
According to the author, this is not the end of the draft law. According to the draft law, those charged with aggravated homicide (excluding extrajudicial killings) will be released on bail even if the victim dies. In 1954, which is currently under construction. Under the Penal Code, however, a person charged with murder is not released on bail. It is extremely difficult in our country to be released on bail, even if the suspect is innocent, even if the suspect is innocent, even if he or she is innocent enough to kill us because of negligence or incapacity, or because of a deliberate murder and bloodshed. If the killer disappears after being released on bail, the moral damage to the family and the community will be severely curtailed. In addition to the traditional law and practice of bloodshed and self-inflicted revenge in many areas, the fact that he himself is a suspect and has disappeared will lead his innocent family to revenge and endless bloodshed. Therefore, according to the author, allowing people who are suspected of killing a person with serious negligence (punishable by up to 15 years in prison) or murder (as a result of a bloodbath) may be more dangerous and harmful to society.
Restricting the right to bail of people suspected of murder and aggravated murder by law is proportional and constitutional, as it protects the suspects themselves from retaliation and protects the community from bloodshed.
In conclusion, our draft Criminal Procedure Code, 1954, is currently in force. People who have been charged with aggravated or aggravated murder or genocide and other similar war crimes should be deprived of their bail only if the victim is expected to die or die. Apart from this, the guarantee should not be revoked only for crimes that have resulted in loss of life or death and are punishable by more than 16 years, but should not be enacted by a proclamation that guarantees the right to bail for those charged with backwardness and life imprisonment, but not for murder. .

በ1954 ዓ.ም. በወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ሕጋችንና በመረቀቅ ላይ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ መካከል ዋስትና በሕግ የሚከለከልበትን ሁኔታ ማነፃፀርና የመፍትሔ አስተያየት መሰንዘር ነው፡፡

አሁን ሥራ ላይ ባለው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ሕጋችን ቁጥር 63 መሠረት አንድ ሰው በዋስትና የመለቀቅ መብቱን የሚያጣው ከ15 ዓመት በላይ በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሰ እንደሆነና በወንጀሉ ጉዳት የደረሰበት ሰው የሞተ ወይም ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ እንደሆነ ነው፡፡ ምንም እንኳን በሕግ ባለሙያዎች መካከል ስለአንቀጹ አተረጓጎም ስምምነት ባይኖርም በርካታ የሕግ ምሁራን የሚቀበሉትና ከሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች ጋር የሚጣጣመው አተረጓጎም አንድ ሰው በዋስ የመለቀቅ መብቱን ሕግ የሚነፍገው ሁለት ነገር ሲሟላ ብቻ ነው፡፡
አንደኛው ሰው ከገደለ ወይም ጉዳት ያደረሰበት ሰው ከዛሬ ነገ ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ሰውዬው የተከሰሰበት ወይም የተጠረጠረበት የወንጀል ዓይነት ከ15 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ነው፡፡ ከዚህ ውጪ በሽብርተኝነት ወይም ከአሥር ዓመት በላይ በሚያስቀጣ ሙስና ወንጀል የተጠረጠረ ሰው የዋስ መብቱ እንደማይጠበቅለት በሌሎች አዋጆች ተደንግጓል፡፡
እየተረቀቀ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 154 (3) መሠረት ግን በዕድሜ ልክ ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል የተጠረጠረ ሰው (በወንጀሉ የተነሳ ሰው ሞተም አልሞተም) በዋስትና የመለቀቅ መብቱን በሕግ ተከልክሏል፡፡ እንዲሁም በዚሁ ድንጋጌ ቁጥር 154 (2) መሠረት በሙስና ወንጀል የተጠረጠረ ሰው የወንጀሉ ዓይነት ከአሥር ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ወይም በተደራራቢ የሙስና ወንጀሎች ተከሶ ቅጣቱ ተደማምሮ ከአሥር ዓመት በላይ ሊበልጥ የሚችል ከሆነ በዋስትና መለቀቅ አይችልም፡፡ በተጨማሪም በዚሁ በረቂቁ ሕግ ቁጥር 154 (1) መሠረት በሕገ መንግሥቱና በሕገ መንግሥታዊው ሥርዓት ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች፣ በመንግሥት የውጭ ደኅንነትና መከላከያ ኃይል ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች፣ የሽብርተኝነት ወንጀል፣ የሕገወጥ የሰው ዝውውር ወንጀል፣ በሴቶችና በሕፃናት ላይ በሚፈጸም አስገድዶ የመድፈር ወንጀል የተጠረጠረ ሰው በዋስትና የመለቀቅ መብቱን ተነፍጓል፡፡
እንግዲህ በረቂቁና ሥራ ላይ ባለው የ1954 ዓ.ም. ሕግ መካከል ትልቁ ልዩነት አሁን ሥራ ላይ ባለው ሕግ መሠረት አንድ ሰው (የፀረ ሙስናና የፀረ ሽብር አዋጆች እንደተጠበቁ ሆኖ) ነፍስ ካላጠፋ ወይም ተጎጂው የሚሞት ካልሆነና የተጠረጠረበትም ወንጀል (የነፍስ ግድያ ዓይነት) ከ15 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ካልሆነ በስተቀር በሕግ በዋስትና የመለቀቅ መብቱን አያጣም፡፡ በሌላ አባባል አሁን በሚሠራበት ሕግ መሠረት አንድ ተከሳሽ የሰው ነፍስ ካላጠፋ በስተቀር የተጠረጠረበት ወንጀል 15 ዓመት ቀርቶ በዕድሜ ልክና በሞት ሊያስቀጣ ቢችልም እንኳን በዋስትና የመለቀቅ መብቱ በአዋጅ አልተገፈፈም፡፡ ይህ ማለት ግን ፍርድ ቤቶች ሰውየው ቢለቀቅ የሚጠፋ ከመሰላቸው ወይም ማስረጃ የሚያጠፋ ሆኖ ካገኙት ወንጀሉ ከነፍስ ግድያ ጋር ባይያያዝም ዋስትና የመንፈግ ሥልጣን የተሰጣቸው መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ ነው፡፡ በአንፃሩ ግን እየተረቀቀ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ መሠረት ግን ቁም ነገሩ የሰው ነፍስ መጥፋት አለመጥፋት መሆኑ ቀርቶ አንድ ሰው በዕድሜ ልክ ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል ከተከሰሰ በዋስ የመለቀቅ መብቱ በሕግ ሊከለከል ነው፡፡ በአንድ በኩል አሁን ባለው ሕግ መሠረት በዋስ ሊለቀቁ የማይችሉ በዕድሜ ልክና በሞት ሳይሆን በ20 ዓመት ብቻ በሚያስቀጣ የተራ ነፍስ ግድያ ወንጀል የተከሰሱና ጉዳት ያደረሱበት ሰው የሞተ (ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ) ተከሳሾች ረቂቁ ሕግ አዋጅ ሆኖ በሚወጣበት ጊዜ በዋስ ሊለቀቁ ነው፡፡ በሌላ በኩል አሁን ባለው ሕግ መሠረት በዋስ ሊለቀቁ የሚችሉ ከሰው ሕይወት ጋር በማይያያዝ ነገር ግን እስከ ዕድሜ ልክ ወይም ሞት በሚደርስ በሚያስቀጡ ወንጀሎች የተከሰሱ ሰዎች ረቂቁ ሕግ በፓርላማ በሚፀድቅበት ጊዜ የዋስ መብታቸው ሊነፈግ ነው፡፡
እንደ ጽሑፍ አቅራቢው እምነት ከሆነ ረቂቅ ሕጉ ኢፍትሐዊ የሆኑ ሁለት ውጤቶችን ያስከትላል፡፡
በመጀመርያ አንድ ሰው እስከ ዕድሜ ልክ ወይም ሞት ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል ስለተጠረጠረ ወይም ስለተከሰሰ ብቻ ለምን በዋስ ወጥቶ የመከራከር መብቱን ይነፈጋል?
ከዛሬ 50 ዓመት በፊት የወጣው ሕጋችን አንድ ሰው እስከ ዕድሜ ልክና ሞትም ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል ቢከሰስም እንኳን በዳኞች ውሳኔና የህሊና ፍርድ ካልሆነ በስተቀር በዋስትና የመለቀቅ መብቱን በአዋጅ ሊነፈግ አይገባም የሚል አቋም ይዞ ሲያበቃ፣ አሁን ዓለም በሠለጠነችበትና አገራችንም ዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብቶችን ባፀደቀችበት ወቅት እንዴት የእነኝህን ሰዎች መብት በአዋጅ በመግፈፍ ወደ ኋላ እንጓዛለን? በወንጀል የተጠረጠረ ሰው በዋስ እንዲለቀቅ የሚፈቀድለት ምክንያት በሕገ መንግሥታችን አንቀጽ 20 (3) ላይ አንድ ሰው በወንጀል ተከሶ፣ ጥፋተኝነቱ በማስረጃ ተረጋግጦ በፍርድ ቤት ጥፋተኛ ነው ተብሎ ካልተወሰነበት በስተቀር ንጹሕ ሆኖ የመገመት (እንደጥፋተኛ ያለመቆጠር) መብት አለው የሚለውንና በዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎችና ስምምነቶች ተቀባይነት ያለውን መርህ ለመተግባር ሲባል ነው፡፡ በተለይም የተከሰሰው ሰው በእስር ሆኖ ጉዳዩ ሲታይ ቆይቶ በኋላ ንፁህ መሆኑ የተረጋገጠ እንደሆነ ሊመለስና ሊተካ የማይችል ጉዳት እንዳይደርስበት ሲባል በዋስ የመለቀቅ ሕገ መንግሥታዊና ሰብዓዊ መብት አለው፡፡ እንዲሁም በሥሩ የሚረዳቸው ወይም የሚያግዛቸው ሰዎች ካሉ ከራሱ አልፎ እነሱም ተጎጂ እንዳይሆኑ ሲባል በዋስ ወጥቶ የመከራከር መብቱ ሊከበርለት ይገባል፡፡ ሌላው ቀርቶ ሰውዬው በተወሰነ ደረጃ በትክክል ያጠፋም እንኳን ቢሆን በእሱ በኩል ያለውን ማስረጃ በትክክል ለማቅረብና በእውነት ላይ የተመረኮዘ ፍርድ ለመስጠት የሚቻለው ሰውዬው በዋስ ሆኖ እንደልቡ ማስረጃዎቹን አሰባስቦ የተከራከረ እንደሆነ ብቻ ስለሆነ የዋስትና መብት በተቻለ መጠን ፈጽሞ በአዋጅ ሊከለከል አይገባም፡፡ ሕግ አውጪው እስከ ዕድሜ ልክና በሞት ሊያስቀጣ በሚችል ጉዳይ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ የመልቀቅና ያመልቀቅ ሥልጣንን ከዳኞች ላይ ቀምቶ የሁሉንም ተጠርጣሪዎች መብት በአዋጅ የሚገፍበትና በፊት የነበረውን ሕግ የሚያጠብቅበት አጥጋቢና ተቀባይነት ያለው ምክንያት የለውም፡፡ ሕገ መንግሥታዊ ሰብዓዊ መብቶች አጥጋቢና በቂ ምክንያት ከሌለና አማራጭ ካልታጣ በስተቀር ሊገደቡ አይገባም፡፡ ያውም ሲገደቡ በተቻለ መጠን የመብት ክልከላው አነስተኛና ተመጣጣኝ መሆን አለበት፡፡ ይልቁንም ረቂቅ ሕጉ በቁጥር 156 ላይ በወንጀል የተከሰሰን ሰው ዋስትና መብት ከመንፈግ ይልቅ ተከሳሹ ከወንጀል ሕግ ቁጥር 134 እስከ 156 በተደነገገው መሠረት ተመሳሳይ የወንጀል ድርጊት ላለመፈጸም የእጅ ጠብቅ ዋስ እንዲያቀርብ፣ ከአንድ ቦታ ርቆ እንዳይሄድ ወይም ወደ አንዳንድ ቦታዎች ድርሽ እንዳይል መከልከል የሚቻልበትን ለአገራችን አዲስና የመጠቁ ሐሳቦችን ይዞና አስተዋውቆ እያለና ዳኞች እነኝህን አሠራሮችን መጠቀም ሲችሉ፣ በደፈናው እስከ ዕድሜ ልክና ሞት ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሱ ሰዎችን የዋስትና መብት በዳኞች እንዲወሰን ሥልጣኑን ለፍርድ ቤቶች ከመተው ይልቅ መብቱን በአዋጁ መግፈፉ ተመጣጣኝ ካለመሆኑም በላይ ሌሎች አማራቾችን ለመጠቀም አለመሞከሩን የሚያሳይ ነው፡፡ ተከሳሹ ይጠፋል ተብሎ የሚገመትበት ሁኔታ ካለ በእያንዳንዱ ጉዳይ የሚቀመጡት ዳኞች አመዛዝነው መወሰን (ዋስትናውን መንፈግ) እንደሚችሉ እየታወቀ፣ የዳኞችን ሥልጣን ቀምቶ በሕግ በጅምላ ዋስትና የመንፈግ አሠራር በእርግጥም አስፈላጊ ካልሆነና አማራጭ ካልጠፋ በስተቀር አግባብነት አይኖረውም፡፡ ፍርድ ቤቶቻችን ብዙ ችግር ቢኖርባቸውም አመኔታ ልንጥልባቸው ይገባል፡፡ ከዚህ አኳያ የፀረ ሽብር አዋጁም ሆነ የፀረ ሙስና አዋጆች እንደገና ሊፈተሹ ይገባል፡፡ እንዲሁም በሕገ መንግሥታዊው ሥርዓት፣ በመንግሥት መከላከያና ደኅንነት ላይ የሚፈጸሙትም ወንጀሎች ቢሆኑ በ1954 ዓ.ም. በወጣውና አሁን ሥራ ላይ ባለው ሕግ መሠረት የሰው ሕይወት ካልጠፋ በስተቀር በሕግ ዋስትና የማያስከለክሉ ወንጀሎች ሆነው እያሉ፣ በረቂቅ ሕጉ ግን የሰው ሕይወት ጠፋም አልጠፋም የተጠርጣሪዎቹ የዋስትና መብት በጅምላ መገፈፉ ሕጉን የሚያበለጽገው ሳይሆን ፍትሐዊነቱን የኋሊት የሚያስኬደው ነው፡፡
በጽሑፍ አቅራቢው እምነት የረቂቁ ሕግ ችግር በዚህ ብቻ አያበቃም፡፡ በረቂቁ ሕግ መሠረት ከከባድ ግድያ (በቀድሞ ሕግ ከግፍ አገዳደል ውጪ) በተራ ነፍስ ማጥፋት ግድያ የተከሰሱ ሰዎች ተጎጂው ቢሞትም እንኳን በዋስ ሊለቀቁ ነው፡፡ አሁን እየተሠራበት ባለው በ1954 ዓ.ም. የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት መሠረት ግን በተራ ነፍስ ግድያ የተከሰሰ ሰው በዋስትና አይለቀቅም፡፡ ክቡር የሆነ የሰው ልጅ ሕይወት በቸልተኝነት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት፣ ወይም በደም ፍላት ሳይሆን ሆነ ተብሎ በተፈፀመ ግድያ በተቀጠፈበትና ደም በፈሰሰበት ሁኔታ ገድሏል ተብሎ በበቂ ሁኔታ የተጠረጠረን ሰው ምንም እንኳን ተጠርጣሪው ንፁህ ቢሆንም በዋስ መልቀቅ ከአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ አንፃር እጅግ በጣም ይከብዳል፡፡ ገዳዩ በዋስ ከተለቀቀ በኋላ የተሰወረ እንደሆነ በሟች ቤተሰቦችና በኅብረተሰቡ ላይ የሚደርሰው የሞራል ጉዳት ከፍተኛ ነው፡፡ በዚያ ላይ በብዙ አካባቢዎች ከዳበረው የደም መቃባትና ፍትሕን በራስ እጅ አስገብቶ ከመበቀል ባህላዊ ሕግና አሠራር አንፃር፣ ራሱ በዋስ የተለቀቀውን ተጠርጣሪና የተሰወረም እንደሆነ ንፁሃን ቤተሰቦቹን ለብቀላና ማለቂያ ለሌለው የደም መቃባት የሚዳርጋቸው ነው፡፡ ስለዚህ እንደ ጽሑፍ አቅራቢው እምነት ምናልባት በከባድ ቸልተኝነት ሰው በመግደል (እስከ 15 ዓመት በሚያስቀጣው) ወይም በደም ፍላት (በአልሞት ባይ ተጋዳይነት) ሰው በመግደል የተጠረጠሩ ሰዎች በዋስ ሊለቀቁ ከሚችሉ በስተቀር በተራ ነፍስ ግድያ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ እንዲለቀቁ መፍቀድ የከፋ አደጋና ጉዳት በኅብረተሰቡ ላይ ያስከትላል፡፡
በተራ ነፍስ ግድያና በከባድ ነፍስ ግድያ በሚገባ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ የመለቀቅ መብቱን በሕግ መገደብ ራሳቸው ተጠርጣሪዎቹን ከበቀል የሚታደግና ኅብረተሰቡንም ከደም መቃባት የሚጠበቅ በመሆኑ ተመጣጣኝነት ያለውና ሕገ መንግሥታዊ ነው፡፡
ሲጠቃለል ረቂቅ የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጋችን አሁን እየተሠራበት ያለውን የ1954 ዓ.ም. ወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ፈለግ በመከተልና እሱንም ትንሽ በማሻሻል በተራ ወይም በከባድ የነፍስ ግድያ ወይም በዘር ማጥፋትና በሌሎች ተመሳሳይ የጦር ወንጀለኝነት ብቻ የተከሰሱ ሰዎችን ያውም ተጎጂው የሞተ ወይም ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ ከሆነ ብቻ የዋስትና መብታቸው በሕግ ሊነፈግ ይገባል፡፡ ከዚህ ውጪ የሰው ሕይወት በጠፋባቸው ወይም ተጎጂው ይሞታል ተብሎ በሚጠበቅባቸውና ከ16 ዓመት በላይ በሚያስቀጡ ወንጀሎች ብቻ ዋስትና በሕግ ሊነፈግ ይገባል እንጂ ሕጉ የኋሊት ተጉዞ እስከ ዕድሜ ልክና ሞት ሊያስቀጣ በሚችልና ነገር ግን ከነፍሱ ግድያ ጋር ግንኙነት በሌለው ወንጀል የተከሰሱ ሰዎችን የዋስትና መብት ሁሉ በጅምላ (በደምሰሳው) በአዋጅ ሊገፍ አይገባም፡፡   

RULE OF LAW


======== Rule of Law ==========

What is the principle of the rule of law, based on the knowledge and experience of many scholars? He presented a number of theoretical analyzes regarding its content and benefits. In our country, fathers and mothers express the concept of the rule of law in one way or another, based on the truth and experience of their hearts. “If she goes to court, my mule will go without justice!” The central message of this parable and parable is not just for a few people but for the whole community. And when a society that is well versed in this concept of the rule of law violates the law; When injustice is done, When rights are suppressed:
When lawlessness reigns;

Who spreads arbitrarily and arbitrarily; When the private chicken is snatched outside the law and justice, it shouts loudly; God of law! Says. The screaming chicken did not bother him. But the way she was taken. If in judgment, According to the law, even chickens and buffaloes are not allowed to eat. In public administration; Political Science; Scholars in the field of law and other fields of thought and understanding of the nature and content of the rule of law are so diverse that the concept is still undecided. As one scholar in the field reinforces this idea, ‘[T] he rule of law’, like ‘democracy’, has no single meaning: it is not a legal rule, but a moral principle, which means different things to different people according to their particular moral positions.a As a result, the basic ideas of the political and constitutional systems of different countries have changed over time, and their basic ideas have become inconsistent. In the UK, for example, one of the hallmarks of the rule of law is that disputes between the government and the individual are settled only by ordinary courts. That means there is no rule of law in France in the eyes of the English. Because in France, disputes between individuals and the government are adjudicated from beginning to end through an independent administrative court system parallel to the regular court. Another interpretation of the rule of law in the United Kingdom is that it is the result of decisions made by the formal courts on individual rights and freedoms. While this view is true in the United Kingdom, the rights and freedoms of citizens in countries such as the United States, including our own, are enshrined in the constitution. In addition, in a liberal democracy, the rule of law means more than just ruling and governing the rule of law (eg, fairness, respect for the rights of citizens, the rule of law by elected representatives, etc.) and independent and independent courts; Democratic Institutions: The existence of a free press, etc., is all part of the concept of the rule of law. In contrast, in liberal democracy, the concept of unbaptized governments (for example, in China) is limited to the rule and rule of law. The rule of law is the basis on which administrative law (especially in the UK) is based. According to this principle, decisions made by the executive, administrative offices and governing councils must be in accordance with the law. Legal authority in government is vested in the government when it is established that the actions, actions, decisions, and directives of any government body are subject to the rule of law. If the decision of a government official is beyond the scope of the jurisdiction, the decision will undoubtedly violate the rule of law. Ensuring that law is enforced means that administrative actions, decisions, actions, rules and regulations are within the limits of the law. This is the function of ordinary courts. To minimize this practice, the legislature’s restriction on the jurisdiction of the courts undermines the rule of law. In addition to the threat to the rule of law, the restriction restricts citizens’ access to justice. In particular, if this right is constitutionally recognized, the power of the courts is limited, and in turn, the constitutional rights of citizens. It should be noted that the principle of the rule of law is not only the basis of administrative law but also the limit. Verifying the legitimacy of a decision will result in savings on the content. The courts’ role in upholding the rule of law prevents them from reviewing the content of administrative decisions or interfering with policy matters.

የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ


የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ

የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ ከሚያከናውናቸው ዋና ዋና ተግባራት መካከል የጥናትና ምርምር ስራ አንዱና ዋንኛው ነው፡፡ በመሆኑም ተቋማችን በፍትህ ሥርዓቱ ላይ የሚታዩ ችግሮችን በመለየት የህብረተሰቡን ወቅታዊ የፍትህ ችግሮች ለመቅረፍ የሚረዱ ችግር ፈቺ ጥናትና ምርምሮችን በጥራትና በስፋት እያከናወነ ይገኛል፡፡፡
የፍትሕና የሕግ ሥርዓት ጥናትና ምርምር ዘርፍ ም/ዋና ዳይሬክተር የጥናትና ምርምር ስራዎችን ለመስራት የተደራጀ ሲሆን፣ በስሩ ሶስት ዳይሬክቶሬቶች የያዘና ተጠሪነቱም ለኢንስቲትዩቱ ዋና ዳይሬክተር ሲሆን የሚከተሉት ተግባራት ያከናዉናል፡-
• ዳይሬክተሩ በሚሰጠው ውክልና መሠረት ዳይሬክተሩ ሳይኖር የሱን ሥራ ተክቶ ይሠራል፣
• የሕግና ፍትህ ምርምሩን የአጭር፣ የመካከለኛና የረጅም ጊዜ ዕቅድ መርሃ ግብርና በጀት አዘጋጅቶ ለዳሬክተሩ ያቀርባል፣ሲፈቅድም በሥራ ላይ ያውላል፣
• የቢሮውን ተግባር ያቅዳል ፣በሥሩ የተደረጁትን ዲፓርትመንቶች ሥራ በበላይነት ይመራል፣ያስተባብራል፣ይቆጣጠራል፣
• የሚካሄደው ምርምርና በአገሪቷ ውስጥ የሕግ የበላይነትን ለማረጋገጥ የኢኮኖሚና ማህበራዊ ልማትን ለማፋጠን በሚያስችል መልኩ እንዲነደፉ ያደርጋል፣
• የፐብሊክ ሕግ፣ የሲቪልሕግ እና የፍትሕ ሥርዓት ጥናት ጥናትና ምርምር ስራዎችን ማቀድ፣ ማስተባበር፣ መምራት እና መደገፍ፣
• የፍትሃብሄር ፍትህ፣ የወንጀል ፍትህ እና የአስተዳደር ፍትህ ተቋማት አፈጻጸም ከቅልጥፍና፣ ውጤታማነትና ተደራሽነት፣ ፍትሃዊነት፣ ምላሽ ሰጭነት፣ ግልጽነት እና ተጠያቂነት አንጻር የሚገኝበትን ሁኔታ በማጥናት አፈጻጸማቸውን ለማጠናከር የሚረዱ የማሻሻያ ሃሳቦችን ማቅረብ፤
• በሕግ ትምህርት እና ሥልጠና ሥርዓቱ ላይ ጥናት በማካሄድ በእውቀቱ፣ በክህሎቱ፣ በአመለካከቱ፣ እንዲሁም በሥነ ምግባሩ ብቁ የሆነ አመራር እና ባለሞያ ለማፍራት የሚቻልበትን ሁኔታ ለማጠናከር የሚያግዙ ሃሳቦችን ማመንጨት፤
• የፍትህ ዘርፉ ለኪራይ ሰብሳቢነት ያለውን ተጋላጭነት በጥናት በመገምገም በዘርፉ ኪራይ ሰብሳቢነትን ለመከላከል የሚያግዙ የመፍትሄ ሃሳቦችን መጠቆም፤
• በባህላዊ የፍትህ ተቋማት እና በአሰራራቸው ላይ ጥናት በማካሄድ ከመደበኛው የፍትህ ሥርዓት ጋር ተጣጥመው ስራ ላይ እንዲውሉ ለማድረግ የሚረዱ ምክረ ሃሳቦችን ማቅረብ፤
• የፍትህ ሥርአቱን በሚመለከት የማማከር አገልግሎት መስጠት፣
• የፍትህ አካላትን ቅንጅታዊ አሰራር ለማጠናከር የሚረዱ ስልቶች መለየት፤
• አስፈላጊ የሆኑ ጥናትና ምርምር ውጤቶችን እንዲታተሙና እንዲሰራጩ ውሳኔ ይሠጣል፣
• በሥሩ የሚገኙ የጥናትና ምርምር የስራ ክፍሎችን ጥረት ለማስተባበር፣ጥንካሬና ድክመቶቻቸውን ለመገምገምና በጋራም መፍትሄ ለመስጠት የስራ ክፍሎችን ስብሰባ ይመራል፣
• በስሩ ያሉ ዲፓርትመንቶችን ባለሙያዎች የሙያ ብቃታቸውን ለማዳበርና ከአዳዲስ ጽንሰ ሐሳቦች ጋር እንዲተዋወቁ አስፈላጊውን ሥልጠና እንዲያገኙ ያደርጋል፣
• የዲፓርትመንቶችን ውጤት ተኮር የዕቅድ አፈጻጸም ምዘና ያከናውናል፣
• በየዲፓርትመንቶቹ ያሉትን ሰራተኞች በ1 ለ 5 ማደራጀት ፣የውይይታቸውን ሪፖርት መከታተል እና በውይይቱ ለተነሱ ጥያቄች በአሰራር መፍትሔ መስጠት፣
• ከየዲፓርትመንቶቹ የሚቀርቡትን የሕግ ጥናት እና ምርምሮች የሚገመግም የቴክኒክ ኮሚቴ ያዋቅራል ፣በበላይነት ስራውን ይቆጣጠራል፣
• ከየዲፓርትመንቶቹ የሚቀርቡትን የሕግ ጥናት እና ምርምሮች በአቻላቻ ግምገማ ፣በቴክኒክ ኮሚቴ እንዲገመገሙ ያደርጋል ፣ሂደቱ ይከታተላል፣
• በስሩ ያሉትን ዲፓርትመንቶች ሥራቸውን ስለሚያስተባብሩበት፣ስለሚያቀናጁበትና ስለሚያቀላጥፉበት መንገድ እያጠና ሃሣብ ያቀርባል፣
• አግባብ ካለቸው መሥሪያ ቤቶች(ባለድርሻ አካላት) ጋር በመገናኘት በጋራ ሲለሚሰሩ ጥናት እና ምርምሮች እንዲሁም የሥራ ልምድና የመረጃ ልውውጥ ያደርጋል፣
የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ የተሰጠዉን ተግባራት ለማከናወን የሚከተለዉን መዋቅር ዘርግቷል፡-

የአስተዳደር ህግ ምንነት፣


የአስተዳደር ህግ ምንነት።
 
ለአስተዳደር ህግ ብያኔ በማበጀት ረገድ የመስኩ ባለሙያዎች በከፊልም ቢሆን የተለያየ እይታ አላቸው፡፡ በእርግጥ የአስተዳደር ህግ የጥናት ወሰኑን አስመልክቶ የሚከሰት ልዩነት ካልሆነ በቀር በመሰረታዊ እሳቤው ላይ የተራራቀ አቋም የለም፡፡ እንደ ህንዳዊው የአስተዳደር ህግ ምሁር አይ.ፒ. ማሴይ አገላለጽ በአስተዳደር ህግ ትርጓሜ ላይ ያለው ልዩነት ምንጩ በየጊዜው እያደገና እየተወሳሰበ የመጣው አስተዳደራዊ ሂደት ሲሆን ይህም ሂደቱን በሙሉ አጠቃሎ የያዘ ወጥ ትርጉም ለመስጠት አስቸጋሪ አድርጐታል፡፡

ያም ሆኖ የአስተዳደር ህግ ትርጓሜ ቢያንስ ሁለት መሰረታዊ አላባውያንን ማካተት ይጠበቅበታል፡፡ በመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ህግ ከይዘት ይልቅ ስነ ስርዓት ላይ የሚያተኩር ህግ ስለመሆኑ ግልጽ መሆን ይኖርበታል፡፡ ስለሆነም የአስተዳደር ውሳኔው እንዴት ተሰጠ? እንጂ ይዘቱ ትክክል ይሁን አይሁን ፍርድ ቤቶች ሆነ የአስተዳደር ህግ ጣልቃ የሚገባበት ጉዳይ አይደለም፡፡

በሁለተኛ ደረጃ ማንኛውም የአስተዳደር ህግ ትርጓሜ የህጉን ዓላማ ግምት ውስጥ ያስገባ ተግባራዊ አቀራረብ እንዲያቅፍ ይጠበቅበታል፡፡ የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማ ወይም ተግባር ስልጣንን መቆጣጠር ነው፡፡h ያ ሲባል ግን የአስተዳደር አካላት ስራቸውን በአግባቡ እንዳይሰሩና እንዳይላወሱ ማነቆ ሆኖ ያግዳቸዋል ማለት አይደለም፡፡ የስልጣን ቁጥጥር ሲባል ማንኛውም ባለስልጣን ሆነ መስሪያ ቤት በህግ ተለይቶ ከተቀመጠለት የስልጣን ገደብ እንዳያልፍና ስልጣን ቢኖረውም እንኳን ስልጣኑን ፍትሐዊና አግባብ በሆነ መንገድ እንዲወጣ ያደርጋል ለማለት ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማና ተግባር ስልጣንን በተግባር መቆጣጠር እንደመሆኑ ይህን ባህርዩን ግምት ውስጥ ያላስገባ ብያኔ የተሟላ ተብሎ ሊወሰድ ሆነ ሊወደስ አይችልም፡፡

ለንጽጽር እንዲረዳን በመስኩ ባለሙያዎች ለአስተዳደር ህግ የተሰጡ ትርጓሜዎችን እንደሚከተለው እንጠቅሳለን፡፡
ቤርናርድ ሺዋሬዝ (Bernard Schwartz) የአስተዳደር ህግን ‘በውክልና ህግ የማውጣትና አስተዳደራዊ ዳኝነት የመስጠት ስልጣን ባላቸው የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ላይ ተፈፃሚ የሚሆን ህግ’ በማለት ይገልፀዋል፡፡i ይህ ብያኔ ጠባብ ከመሆኑ በቀር ስለ ህጉ ይዘት ገላጭ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ በውክልና ስልጣን ህግ ከማውጣትና ከአስተዳራዊ የዳኝነት ስልጣን በተጨማሪ ይህ ስልጣን በፍርድ የሚታረምበትን የአጣሪ ዳኝነት (judicial review) ስነ-ስርዓት እንዲሁም በፖርላማና በተለያዩ ተቋማት የሚደረግ ቁጥጥርንም ያካትታል፡፡
ጄኒንግስ በበኩሉ የአስተዳደር ህግ ማለት ‘አስተዳደርን የሚመለከት ህግ ነው፡፡ ይህ ህግ የአስተዳደር መስሪያ ቤቶችን አደረጃጀት፣ ስልጣንና ግዴታ ይወስናል፡፡’ በማለት ይገልጸዋል፡፡j እንደ አይ.ፒ ማሴይ አስተያየት ይህ ትርጓሜ የአስተዳደር ህግን ከህገ መንግስት በግልጽ አይለይም፡፡ አስተዳደር ወይም ማስተዳደር ማለት ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ስልጣንን በመጠቀም የህብረተሰቡን ጉዳይ መምራት ማለት ነው፡፡k ለዚህም በዋነኛነት አደራ የተጣለባቸው አካላት የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ናቸው፡፡ ምንም እንኳን የእነዚህ ተቋማት ስልጣንና ግዴታ በዝርዝር ህግ ተለይቶ ቢወሰንም የስራ አስፈፃሚው አካል ስልጣን በጠቅላላው የሚቀመጠው በህገ መንግስት ላይ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ሆነ ህገ መንግስት ሁለቱም የመንግስት አስተዳደርን ወይም የግለሰብና የመንግስትን ግንኙነት የሚመሩ ህጐች እንደመሆናቸው በመካከላቸው ያለው መለያ ክር በጄኒንግ ትርጓሜ ላይ በግልጽ ነጥሮ አልወጣም፡፡

ታዋቂው የህገ መንግስት ሊቅ ኤ. ቪ. ዲሴይ የአስተዳደር ህግን በሶስት ደረጃዎች ከፋፍሎ እንዲህ ይገልጸዋል፡፡l
የአስተዳደር ህግ የመንግስት ባለስልጣናትን የህግ ስልጣንና ተጠያቂነት የሚወስኑትን የአንድ አገር የህግ ስርዓት የሚመለከት የህግ ክፍል ነው፡፡
ግለሰቦች ከመንግስት አካላት ጋር በሚኖራቸው ግንኙነት ያላቸውን መብትና ግዴታ ለይቶ ይወስናል፡፡
እነዚህ መብቶችና ግዴታዎች ተፈጻሚ የሚሆኑበትን ስርዓት ይዘረጋል፡፡
እንደ ማሴይ ትችት ይህ ትርጓሜ የአስተዳደር ህግ አንድ አካል የሆነውን አጣሪ ዳኝነት (judicial review) ብቻ የሚመለከት እንደመሆኑ በይዘቱ ጠባብ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ከአጣሪ ዳኝነት በተጨማሪ በህግ አውጭውና በተቋማት (ለምሳሌ በእንባ ጠባቂ ተቋምና ሰብዓዊ መብት ኮሚሽን) አማካይነት የሚደረግ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችንም ያካትታል፡፡ ህጉ ከመንግስት ባለስልጣናትና ከአስተዳደር መስሪያ ቤቶች በተጨማሪ ከፊል የአስተዳደር አካላት ተብለው የሚፈረጁትን መንግስታዊ ኮርፖሬሽኖች፤ ዩኒቨርሲቲዎች እና በከፊል መንግስታዊ ነክ ስልጣን ያላቸውን ማህበራትm በተመለከተም ተፈጻሚነት አለው፡፡
በመጨረሻም ታዋቂው የህንድ ምሁር አይ.ፒ. ማሴይ ከላይ ከተሰጡት ሰፋ ያለና የህጉን ባህሪያትና ተግባራት ጠቅልሎ የያዘ ብያኔ እንደሚከተው ያስቀምጣል፡፡
የአስተዳደር ህግ የህዝብ አስተዳደር ህግ አካል ሲሆን የአስተዳደርና ከፊል አስተዳደር መስሪያ ቤቶችን አደረጃጀትና ስልጣን የሚደነግግ፣ አስተዳደራዊ ውሳኔ የሚሰጥበትን ደንብና መርህ የሚያስቀምጥ፣ እንዲሁም ከግለሰቦች መብትና ነፃነት ውሳኔው የሚታረምበትን ስርዓት የሚወስን የህግ ክፍል ነው፡፡n
ይህ ትርጓሜ ከሞላ ጐደል ሁሉንም የአስተዳደር ህግ ባህርያት አጠቃሎ የያዘ በመሆኑ ተመራጭነት አለው፡፡ ከላይ ከቀረቡት የተለያዩ ትርጓሜዎች የሚከተሉት የጋራ ነጥቦች ይመዘዛሉ::

አንደኛ፤ የአስተዳደር ህግ የአስተዳደር እና ከፊል የአስተዳደር አካላት ያላቸውን ስልጣን፣ ተግባርና ኃላፊነት ያጠናል፡፡o የማንኛውም የአስተዳደር አካል የስልጣን ምንጭ የሚገኘው ከማቋቋሚያ አዋጁ (Enabling Act) ሲሆን አልፎ አልፎ በሌላ ዝርዝር ህግ ይወሰናል፡፡ በአስተዳደር ህግ የመጀመሪያው ጥያቄ ውሳኔ ወይም እርምጃ የወሰደው አካል በህግ የተሰጠው ስልጣን አለው? የሚል ነው፡፡ ከሌለ ድርጊቱ ከስልጣን በላይ ስለሆነ ዋጋ አልባ ተደርጎ ይቆጠራል፡፡ ከድርጊቱ በስተጀርባ የህግ ስልጣን ካለ ውሳኔ ሰጪው ስልጣኑን በአግባቡና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንደተገለገለ ይጣራል፡፡ ካልሆነ ስልጣኑን ያለ አግባብ በሚገለገለው አካል ላይ ህጉ ቁጥጥር ያደርግበታል፡፡

ሁለተኛ፤ ህጉ ስልጣንን በመገልገል ሂደት ተፈጻሚ የሚሆኑ መሪ ደንቦችን፤ ስነ ስርዓቶችንና መርሆዎችን ያስቀምጣል፡፡ ህግ አውጭው ለአስተዳደር አካላት ስልጣን ሲሰጥ ስልጣኑ ተግባር ላይ በሚውልበት ጊዜ ህጋዊነቱንና ፍትሐዊነቱን የሚያረጋግጥ የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታ አብሮ እንዲደነግግ ይጠበቃል፡፡ ለምሳሌ ያህል ደንብና መመሪያ በማውጣት ረገድ ከሚመለከተው አካል ጋር የመመካከርና የህትመት ቅድመ ሁኔታዎች፣ አስተዳደራዊ ውሳኔ ሲሰጥ የመሰማት መብትና የኢ- አድሎአዊነት መርሆዎችን በአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ ወይም በዝርዝር ህግ ማውጣት ይኖርበታል፡፡ እነዚህም በአስተዳደር ሂደቱ ውስጥ ፍትሐዊነትን በማረጋገጥ ረገድ ጉልህ ስፍራ አላቸው፡፡ ስልጣን በዘፈቀደ ሳይሆን በአግባቡ ስራ ላይ ዋለ ለማለት የሚቻለውም ያኔ ነው፡፡

ሶስተኛ፤ የአስተዳደር ህግ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችን በተመለከተ የሚያጠና ህግ ነው፡፡p ልጓም የሌለው ስልጣን ለዜጎች መብትና ነፃነት ፀር ነው፡፡ የተጠያቂነት መርሕ እውን እንዲሆን የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችም በግልጽ ተለይተው መቀመጥ ይኖርባቸዋል፡፡ ስለሆነም የአስተዳደር ህግ በፍርድ ቤት፤ በአስተዳደር ፍርድ ቤት፤ በህግ አውጭው እና በተቋማት የሚደረጉ የስልጣን መቆጣጠሪያ መንገዶችን በተግባር እየፈተነ ያጠናል፡፡

አራተኛ፤ ህጉ በአስተዳደር አካላት ወይም በመንግስት ባለስልጣናት በተወሰዱ እርምጃዎች መብታቸው ለተጣሰና ነፃነታቸው ለተገፋ ዜጎች መፍትሔ ይሰጣል፡፡q መብት ያለ መፍትሔ ‘ላም አለኝ በሰማይ’ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ መብቱ የተጓደለበት ሰው አቤቱታ አቅርቦ መፍትሔ የሚጠይቅበትና የሚያገኝበት የህግ ክፍል ነው፡፡
 
የአስተዳደር ህግ ግብና ተግባራት፣

የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማና ተግባር ስልጣንን መቆጣጠር ስለመሆኑ በመስኩ ምሁራን ስምምነት የተደረሰበት ጉዳይ ሆኗል፡፡ ሆኖም በዚህ ብቻ ሳይወሰን ሌሎች ተዛማጅ ተግባራትንም ያከናውናል፡፡ እንደ ብዙዎች የአስተዳደር ህግ ሊቃውንት የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ግብ አስተዳደራዊ ፍትህን ማስፈን ሲሆን የሚከተሉት ተግባራት ይኖሩታል፡፡

ስልጣን መቆጣጠር (Control Function)፣

የአስተዳደር ህግ ስራ አስፈፃሚው የመንግስት አካልና የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች፣ ሚኒስትሮች፣ ባለስልጣናትና ሌሎች ሹመኞች በህግ ተለይቶ የተሰጣቸውን ስልጣን አልፈው እንዳይሄዱና ህጋዊ ስልጣናቸውንም አለአግባብ እንዳይገለገሉበት ለመቆጣጠር የሚያስችለን የህግ ክፍል ነው፡፡ በመሆኑም ስልጣን በህገ ወጥ መንገድ አለአግባብ ጥቅም ላይ እንዳይውል በመከላከል እንደ መገደቢያ መሳሪያነት ያገለግላል፡፡r

ግዴታ ማስፈፀም (Command Function)፣

በአስተዳደሩ በሚፈፀም ድርጊት የዜጋው መብት ከሚጣስበት ሁኔታ ባልተናነስ ህጋዊ ግዴታን አለመወጣት በግል መብትና ጥቅም ላይ የከፋ ጉዳት ያስከትላል፡፡ የአስተዳደር ህግ ስልጣን በልኩና በአግባቡ ተግባር ላይ እንዲውል ከመቆጣጠር ባሻገር የአስተዳደር አካላት በህግ ተለይቶ የተጣለባቸውን ግዴታ እንዲወጡ አስገዳጅ የስነ ስርዓትና ተቋሟዊ ስልቶችን ይቀይሳል፡፡s አስገዳጅ የህግ ማዕቀፍ ከሌለ ግዴታ በፈቃድ ላይ የተመሰረተ ውዴታ ብቻ ሆኖ ይቀራል፡፡

የአስተዳደር ፍትህ ማስፈን፣

በየትኛውም ህግን ለማስፈፀም ስልጣን በተሰጠው የመንግስት አካል የሚወሰዱ አስተዳደራዊ ውሳኔዎችና እርምጃዎች የህዝብ አመኔታና ተቀባይነት እንዲያገኙ ፍትሐዊነታቸው በተጨባጭ ሊታይ ይገባል፡፡ የአስተዳደር ህግ አይነተኛ ተልዕኮ የአስተዳደር ፍትህን ማስፈን ነው፡፡

ግልጽነት ተጠያቂነትና የህዝብ ተሳትፎ፣

የአስተዳደር ህግ በመንግስት አስተዳደር ስራ ውስጥ ግልፅነት፣
ተጠያቂነትና የህዝብ ተሳትፎ እንዲረጋገጥ ተግባራዊ መሳሪያ በመሆን ያገለግላል፡፡ የስልጣን ልኩ ሳይታወቅና ከልክ በላይ የሆነ ስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቱ ሳይቀየስ ስለተጠያቂነት ማውራት የማይመስል ነገር ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ዜጎች መረጃ የማግኘት መብታቸውን በህግ የሚያረጋግጥ ከመሆኑም በላይ በህዝብ አስተዳደር ውስጥ በንቃት እንዲሳተፉ የሚያስችሉ የስነ- ስርዓት ደንቦችን ይዘረጋል፡፡

ለተበደለ ወገን መፍትሔ መስጠት፣

የአስተዳደር ህግ ዜጎች ለደረሰባቸው በደል በፍርድ ቤት ወይም ከፍርድ ቤት ውጭ ባሉ መንገዶች አቤቱታ አቅርበው በአነስተኛ ወጪ እና በቀላሉ መፍትሔ እንዲያገኙ ያስችላቸዋል፡፡ ስለ አስተዳደር ህግ በተደጋጋሚ ቢወራ ‘አንጀት ጠብ’ የሚል፣ የሚጨበጥ፣ የሚዳሰስ፣ መፍትሔ እስከሌለ ድረስ ረብ የለሽነቱን ያጎላው እንደሆነ እንጂ የሚፈይደው ነገር የለም፡፡

ባለስልጣናት በህዝብ ላይ ለሚፈፅሟቸው አስተዳደራዊ በደሎች በዝርዝር የተቀመጡ የመፍትሔ መንገዶች አሏቸው፡፡
በአንድ አገር ውስጥ የአስተዳደር ህግ ከላይ የተጠቀሱትን ተግባራቱን ውጤታማ በሆነ መንገድ ተወጥቷል ለማለት ከአገሪቱ የመንግስት አወቃቀር ስርዓት፤ ህገ መንግስታዊና ዲሞክራሲያዊ ዕድገትና የአስተዳደር ህግ ተቋማት መዳበር ከግምት ውስጥ በማስገባት አንፃራዊ በሆነ መልኩ የሚለካ ጉዳይ ነው፡፡ በአጠቃላይ ግን በአንድ አገር ውስጥ ሁሉን አቀፍ ውጤታማና ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰ የአስተዳደር ህግ ስርዓት አለ ለማለት ከሚከተሉት ሶስት ዋነኛ መርሆዎች አንጻር እየተመነዘረ መገምገም አለበት፡፡

የአስተዳደር ፍትህ፤

የአስተዳደር በደል በፍርድ የሚታረምበትና አስተዳደራዊ ፍትሕ የሚገኝበት የፍርድ ሂደትና መንገድ እንዲሁም ተሞክሮ በአገራችን ውስጥ በግልጽ የሚታወቅ አይደለም፡፡ የአስተዳደር ፍትሕ የአስተዳደር ህግ ‘ልቡ’ ነው ማለት ይቻላል፡፡ አስተዳደራዊ በደል አለቅጥ በተንሰራፋበት አገር ውስጥ የአስተዳደር ህግ ትንፋሽ ያጠረው ህላዌነቱ የሚያጠራጥር ህግ ነው፡፡ የከለላው መጠን የአስተዳደር ፍትህ ደረጃ አንጻራዊ መለኪያ ነው፡፡

የስራ አስፈፃሚው ተጠያቂነት፤

የዚህ መርህ ዋና አላማ ህግ የማስፈፀም ስልጣን ያለው አካል ለሚፈፅመው ድርጊት እና ለሚወስደው እርምጃ በህዝብ ፊት ተጠርቶ እንዲጠየቅና ማብራሪያ እንዲሰጥ ለማስገደድ ነው፡፡ ማንኛውም የመንግስት ባለስልጣንን የተቀበለ አካል ወይም ባለስልጣን የሚፈፅመው ድርጊት የህዝቡን ጥቅም የሚያስጠብቅ መሆን ይኖርበታል፡፡ ውሳኔ ሰጭው ለድርጊቱ ትክክለኛነትና ፖለቲካዊ ተገቢነት ህግ አውጭው ፊት ተጠርቶ በመቅረብ ለማብራሪያ የሚገደድበት ስርዓት ከሌለ በቀር ተጠያቂነት አለ ማለት አይቻልም፡፡ ከዚህ በተጨማሪ አስተዳደሩ በዜጎች መብት ለሚያደርሰው ጉዳት በፍርድ ሂደት ለድርጊቱ ተጠያቂ ሊሆን ይገባል፡፡

መልካም አስተዳደር፣

በዚህ መርህ መሰረት አስተዳደራዊ ውሳኔ አሰጣጥ ሁሉን አቀፍ ተቀባይነት ላገኙ መሪ ደንቦች መገዛት አለበት፡፡ እነዚህም የፍትሀዊነት፣ ምክንያታዊነት፣ ሚዛናዊነትና የግልፅነት መርሆዎችን ያጠቃልላሉ፡፡ አስተዳደራዊ ውሳኔ በህጉ መሰረት መወሰዱ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ የውሳኔው መሰረት ከቅን ልቦና የመነጨ፣ ለባለጉዳዩ ግልፅ በሆነ አሰራርና መንገድ ያልተወሰደ ካልሆነ በስተቀር የመንግስት አስተዳደር ወደ መልካምነት ደረጃ ለመድረስ ገና ብዙ ይቀረዋል፡፡ የአስተዳደር ህግ እነዚህን መርሆዎች እንዲዳብሩ ከማድረግ አንፃር አይነተኛ ሚና ይጫወታል፡፡ ስለሆነም የህጉ የእድገት ደረጃ የአንድ አገር የመልካም አስተዳደር ሁኔታ ጠቋሚ መለኪያ ነው ማለት እንችላለን፡፡

ጋብቻ በንብረት በኩል ስለሚኖረው ውጤት


ጋብቻ በንብረት በኩል ስለሚኖረው ውጤት

አንቀጽ ፶፯ የባልና ሚስት የግል ሀብት (፩) ያለግብይት የተገኙ ንብረቶች

 

ባልና ሚስት ጋብቻቸውን በሚፈጽሙበት ጊዜ በየግል የነበሯቸው ንብረቶች ወይም ከጋብቻ በኋላ በውርስ ወይም በስጦታ በየግላቸው ያገኙዋቸው ንብረቶች የግል ንብረቶቻቸው ሆነው ይቀራሉ፡፡

 

አንቀጽ ፶፰ (፪) በግብይት የተገኙ ንብረቶች

 

፩. ባልና ሚስት ከተጋቡ በኋላ አንዱ የግል ሀብቱ በሆነ ንብረት ለውጥ ያገኘው ወይም በግል ገንዘቡ የገዛቸው ወይም የግል ንብረቱን ሸጦ የሚያገኘው ገንዘብ የግል ሀብቱ ይሆናል፡፡

፪. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው ድንጋጌ ተፈፃሚ የሚሆነው በግብይት የተገኘው ንብረት የግል ይባልልኝ ብሎ አንደኛው ወገን ጥያቄ ሲያቀርብ እና ፍርድ ቤት ሲያፀድቀው ብቻ ነው፡፡

 

አንቀጽ ፶፱ የግል ሀብትን ስለማስተዳደር (፩) መሠረቱ

 

፩. እያንዳንዱ ተጋቢ የግል ሀብቱን ራሱ ለማስተዳደርና ገቢውንም ለመቀበል ይችላል፡፡

፪. እያንዳንዱ ተጋቢ የግል ሀብቱን ራሱ ሊያዝበት ነፃነት አለው፡፡

 

አንቀጽ ፷ (፪) የግል ሀብት አስተዳደርን በጋብቻ ውል ስለመወሰን

 

፩. ባልና ሚስት አንደኛው የሌላውን ተጋቢ የግል ሀብት በሙሉ ወይም በከፊል እንዲያስተዳድርለት እና እንደአስፈላጊነቱ እንዲያዝበት በጋብቻ ውላቸው ሊወስኑ ይችላሉ፡፡

፪. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) በተመለከተው አኳኋን ንብረት የማስተዳደር ሥልጣን የተሰጠው ተጋቢ በሌላኛው ተጋቢ ሲጠየቅ ስለንብረቱ አስተዳደር ዓመታዊ የሂሳብ መግለጫ የመስጠት ግዴታ አለበት፡፡

 

አንቀጽ ፷፩ (፫) ስለውክልና ሥልጣን

 

ከተጋቢዎች አንዱ የግል ሀብቱን በሙሉ ወይም በከፊል እንዲያስተዳድርለት ለሌላኛው ተጋቢ ውክልና መስጠት ይችላል፡፡

 

አንቀጽ ፷፪ የባልና ሚስት የጋራ ሀብት

 

፩. ባልና ሚስት ከግል ጥረታቸውና ከግል ወይም ከጋራ ንብረታቸው የሚያገኟቸው ገቢዎች ሁሉ የጋራ ሀብቶቻቸው ይሆናሉ፡፡

፪. በዚህ ሕግ በአንቀጽ ፶፰ ንዑስ አንቀጽ (፪) መሠረት የአንደኛው ተጋቢ የግል ሀብት ነው ካልተባለ በስተቀር፣ ባልና ሚስት ከተጋቡ በኋላ በግብይት የሚያገኙት ንብረት ሁሉ የጋራ ሀብታቸው ይሆናል፡፡

፫. በስጦታው ውል ወይም በኑዛዜው ቃል በሌላ አኳኋን ካልተመለከተ በስተቀር፣ በስጦታ ወይም በኑዛዜ ለተጋቢዎቹ የተሰጧቸው ንብረቶች ሁሉ የጋራ ሀብቶቻቸው ይሆናሉ፡፡

 

አንቀጽ ፷፫ የሕግ ግምት

 

፩. አንደኛው ተጋቢ የግል ሀብቱ መሆኑን ካላስረዳ በስተቀር ማንኛውም ንብረት በአንደኛው ተጋቢ ስም ብቻ የተመዘገበ ቢሆንም እንኳን የጋራ ሀብት እንደሆነ ይቆጠራል፡፡

፪. የግል ንብረት መሆኑን ሦስተኛ ወገኖች የሚያውቁት ወይም ሊያውቁት የሚገባ ካልሆነ በስተቀር፣ ባልና ሚስቱ ወይም ከሁለቱ አንዱ ይኸው ንብረት የግል ነው በማለት በሦስተኛ ወገን ላይ መቃወሚያ አድርገው ሊያቀርቡት አይችሉም፡፡

 

አንቀጽ ፷፬ ስለባልና ሚስት ገቢ (፩) መደበኛ የገቢ አስተዳደር

 

፩. ባልና ሚስት እያንዳንዳቸው ገቢያቸውን በየራሳቸው ይቀበላሉ፡፡

፪. ባልና ሚስት በየግላቸው የሚያገኙትን ገቢ የግል ወይም የጋራ የባንክ ሂሳብ በመክፈት ማስቀመጥ ይችላሉ፡፡

፫. ከባልና ከሚስት አንደኛው ሲጠይቅ፣ ሌላኛው ተጋቢ ያገኘውን የገቢ መጠን የማስታወቅ ግዴታ አለበት፡፡

 

አንቀጽ ፷፭ (፪) ልዩ ሁኔታ

 

፩. ከባልና ከሚስት አንዱ፣ ገቢውን ሌላኛው ተጋቢ እንዲቀበልለት ሥልጣን ለመስጠት ሙሉ ነፃነት አለው፡፡

፪. ከባልና ከሚስት በአንደኛው ጠያቂነት የአንደኛውን ገቢ ሌላኛው ተጋቢ እንዲቀበልና ለመቀበሉም ደረሰኝ እንዲሰጥ ፍርድ ቤት ሊወስን ይችላል፡፡

፫. በሌላ ሕግ በተለየ ሁኔታ ካልተደነገገ በስተቀር፣ ከባልና ከሚስት የአንደኛው ገቢ በሙሉ ወይም በከፊል እንዲከበር በፍርድ ቤት ሊታዘዝ ይችላል፡፡

 

አንቀጽ ፷፮ የጋራ ሀብትን ስለማስተዳደር

 

፩. ከባልና ከሚስት አንዱ፣ የጋራ ሀብታቸውን በሙሉ ወይም በከፊል እንዲያስተዳድር ግልጽ ስምምነት ከሌለ በስተቀር ባልና ሚስቱ የጋራ ሀብታቸውን በጋራ ያስተዳድራሉ፡፡

፪. ከባልና ከሚስት አንዱ ችሎታ የለውም ተብሎ ሲወሰን ወይም ንብረት የማስተዳደር መብቱን ሲገፈፍ ወይም በሌላ ማናቸውም ምክንያት የጋራ ሀብታቸውን ለማስተዳደር የማይችል ሆኖ ሲገኝ ሌላኛው ተጋቢ የጋራ ሀብቱን የማስተዳደሩን ተግባር ያከናውናል፡፡

 

አንቀጽ ፷፯ የማስታወቅ ግዴታ

 

ከተጋቢዎች አንዱ ብቻ የጋራ ሀብታቸውን በሚያስተዳድርበት ጊዜ የሀብቱን አስተዳደር በተመለከተ ለሌላኛው ተጋቢ መረጃ የመስጠት ግዴታ አለበት፡፡

 

አንቀጽ ፷፰ (፩) የተጋቢዎች ስምምነት አስፈላጊ ስለመሆኑ

 

በሌላ ሕግ በተለየ ሁኔታ ካልተደነገገ በስተቀር፣ በሚከተሉት ጉዳዮች ላይ የተጋቢዎቹ ስምምነት አስፈላጊ ነው፤

 

ሀ) የጋራ የሆነውን የማይንቀሳቀስ ንብረት ለመሸጥ፣ ለመለወጥ፣ ለማከራየት በመያዣ ወይም በዋስትና ለመስጠት ወይም በሌላ በማናቸውም ሁኔታ በዚሁ ንብረት ላይ ሌሎች ሰዎች መብት እንዲያገኙ ለማድረግ፤

ለ) ዋጋቸው ከብር ፭፻ (አምስት መቶ) በላይ የሆኑ የሚንቀሳቀሱ የጋራ ንብረቶችን ወይም የገንዘብ ሰነዶችን፣ ለመሸጥ፣ ለመለወጥ በመያዣ ወይም በዋስትና ለመስጠት ወይም በሌላ በማናቸውም ሁኔታ ለማስተላለፍ፤

ሐ) ከብር ፻ (አንድ መቶ) በላይ ዋጋ ያለውን የጋራ ንብረት ወይም ገንዘብ ለሌላ ሰው በስጦታ ለማስተላለፍ፤

መ) ከብር ፭፻ (አምስት መቶ) በላይ ለመበደር ወይም ለማበደር ወይም ለሌላ ሰው ዋስ ለመሆን፡፡

 

አንቀጽ ፷ (፪) የስምምነት አለመኖር ስለሚያስከትለው ውጤት

 

፩. አንደኛው ተጋቢ ከዚህ በላይ የተመለከተውን ድንጋጌ ባለማክበር የውል ግዴታ ገብቶ የተገኘ እንደሆነ፣ ሌላኛው ተጋቢ ለፍርድ ቤት በሚያቀርበው ጥያቄ ግዴታው ሊፈርስ ይችላል፡፡

፪. ግዴታው እንዲፈርስ የሚቀርበው ጥያቄ ጠያቂው ወገን ግዴታው መገባቱን ከአወቀበት ቀን ጀምሮ ከስድስት ወር በኋላ ወይም በሌላ በማናቸውም ሁኔታ ግዴታው ከተገባ ከሁለት ዓመት በኋላ ሊቀርብ አይችልም፡፡

 

አንቀጽ ፸ የባልና ሚስት ዕዳ

 

፩. ከባል ወይም ከሚስት በግል የሚጠየቅ ዕዳ፣ ከባለዕዳው ተጋቢ የግል ሀብት፣ የግል ሀብቱ ዕዳውን ለመሸፈን በቂ በማይሆንበት ጊዜ ከጋራ ሀብታቸው ይከፈላል፡፡

፪. ዕዳው የመጣው ለትዳራቸው ጥቅም ከሆነ ከጋራ ሀብታቸው የጋራ ሀብታቸው፣ ዕዳውን ለመሸፈን በቂ በማይሆንበት ጊዜ ከባል ወይም ከሚስት የግል ሀብት ይከፈላል፡፡

 

አንቀጽ ፸፩ ለትዳር ጥቅም እንደተደረገ የሚቆጠር ዕዳ

 

የሚከተሉት ዕዳዎች ለትዳር ጥቅም እንደተደረጉ የሚቆጠሩ ናቸው፡፡

ሀ) ለባልና ለሚስት እንዲሁም ለልጆቻቸው የዕለት ኑሮ አስፈላጊ የሆኑትን ነገሮች ለማሟላት የተገቡ ዕዳዎች፤

ለ) ባል ወይም ሚስት ቀለብ ለመስጠት ያለባቸውን ግዴታ ለመወጣት የተደረጉ ወጪዎች፤

ሐ) ከባልና ከሚስት በአንደኛው ወይም በዕዳ ጠያቂው አለመልካችነት ለትዳር ጥቅም ስለመሆኑ ፍርድ ቤት የተቀበለው ሌላ ዕዳ፡፡

 

አንቀጽ ፸፪ የትዳር ወጪዎችን ስለመሸፈን

 

ተጋቢዎች የትዳራቸውን ወጪ ለመሸፈን እያንዳንዳቸው እንደየአቅማቸውና ችሎታቸው አስተዋጽኦ ማድረግ አለባቸው፡፡

 

አንቀጽ ፸፫ በተጋቢዎች መካከል ስለሚደረጉ ውሎች

 

ባልና ሚስቱ ተጋብተው በሚኖሩበት ጊዜ በመካከላቸው የሚያደርጓቸው ውሎች፣ ፍርድ ቤት ካላፀደቃቸው በስተቀር ውጤት አይኖራቸውም፡፡

የጋብቻ ሁኔታዎች አለመሟላት የሚያስከትለው ውጤት


የጋብቻ ሁኔታዎች አለመሟላት የሚያስከትለው ውጤት

አንቀጽ ፴፩ የዕድሜ ሁኔታ

 

፩. በዚህ ሕግ አንቀጽ ፯ ንዑስ አንቀጽ (፪) የተደነገገው እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ዕድሜአቸው ከአሥራ ስምንት ዓመት በታች በሆኑ ሰዎች መካከል የተፈፀመ ጋብቻ በማንኛውም ባለጉዳይ ወይም በዐቃቤ ሕግ ጥያቄ እንዲፈርስ ይደረጋል፡፡

፪. ሕጉ የሚጠይቀው የጋብቻ ዕድሜ ከተሟላ በኋላ ጋብቻው እንዲፈርስ ጥያቄ ማቅረብም ሆነ መወሰን አይቻልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፪ የሥጋ ወይም የጋብቻ ዝምድና

በሥጋ ወይም በጋብቻ ዝምድና ምክንያት ጋብቻ እንዳይፈጸም የተደነገገውን ክልከላ በመተላለፍ የተፈጸመ ጋብቻ በማንኛውም ባለጉዳይ ወይም በዐቃቤ ሕግ ጥያቄ እንዲፈርስ ይደረጋል፡፡

 

አንቀጽ ፴፫ በጋብቻ ላይ ጋብቻ

 

፩. በጋብቻ ላይ ሌላ ጋብቻ ተፈጽሞ የተገኘ እንደሆነ በመጀመሪያው ወይም በሁለተኛው ተጋቢ ወይም በዐቃቤ ሕግ ጥያቄ የኋለኛው ጋብቻ እንዲፈርስ ይደረጋል፡፡

፪. ሆኖም የመጀመሪያው ተጋቢ የሞተ እንደሆነ የኋለኛው ጋብቻ እንዲፈርስ መጠየቅ አይቻልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፬ በፍርድ ክልከላ ምክንያት ጋብቻን ስለማፍረስ

 

፩. በፍርድ የተከለከለ ሰው ፍርድ ቤት ሳይፈቅድ ጋብቻ ፈጽሞ የተገኘ እንደሆነ፣ የተከለከለው ሰው ራሱ ወይም አሳዳሪው ጋብቻው እንዲፈርስ ጥያቄውን ለፍርድ ቤት ማቅረብ ይችላል፡፡

፪. የተከለከለው ሰው ጋብቻው እንዲፈርስ የሚያቀርበው ጥያቄ ክልከላው ከቀረበት ቀን ጀምሮ ስድስት ወር ካለፈ በኋላ ሊቀርብ አይችልም፡፡

፫. ጋብቻው እንዲፈርስ በአሳዳሪው የሚቀርበው ጥያቄ ጋብቻው መፈፀሙን ከአወቀበት ቀን ጀምሮ ከስድስት ወር በኋላ ወይም በማናቸውም ምክንያት ቢሆን ክልከላው ከቀረ በኋላ ሊቀርብ አይችልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፭ በኃይል ተግባር የተፈፀመ ጋብቻን ስለማፍረስ

 

፩. ማንኛውም ሰው ተገዶ ጋብቻ የፈጸመ እንደሆነ ጋብቻው እንዲፈርስ ጥያቄውን ለፍርድ ቤት ማቅረብ ይችላል፡፡

፪. ስለዚህ ጉዳይ የሚቀርበው ጥያቄ የኃይል ሥራው ከቀረበት ከስድስት ወር በኋላ እና በማናቸውም ምክንያት ቢሆን ጋብቻው ከተፈፀመ ከሁለት ዓመት በኋላ ሊቀርብ አይችልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፮ በስህተት ምክንያት የተፈጸመ ጋብቻን ስለማፍረስ

 

፩. ማንኛውም ሰው ከመሠረታዊ ስህተት በመነሳት ጋብቻ የፈፀመ እንደሆነ ጋብቻው እንዲፈርስ ጥያቄውን ለፍርድ ቤት ማቅረብ ይችላል፡፡

፪. ስለዚህ ጉዳይ የሚቀርበው ጥያቄ መሳሳቱን ከአወቀበት ቀን ጀምሮ ከስድስት ወር በኋላ እና በማናቸውም ምክንያት ቢሆን ጋብቻው ከተፈፀመ ከሁለት ዓመት በኋላ ሊቀርብ አይችልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፯ በብቸኝነት ለመኖር የተወሰነውን ጊዜ ስላለመጠበቅ

 

በዚህ ሕግ አንቀጽ ፲፮ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው በብቸኝነት ለመኖር የተወሰነው ጊዜ አልተከበረም በሚል ምክንያት ብቻ ጋብቻ እንዲፈርስ ጥያቄ ሊቀርብ አይችልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፰ የክብር መዝገብ ሹም ሥልጣን የሌለው ስለመሆኑ

 

ጋብቻው ያስፈጸመው የክብር መዝገብ ሹም በአንቀጽ ፳፪ መሠረት ሥልጣን አልነበረውም በማለት ብቻ ጋብቻው እንዲፈርስ ለመወሰን አይቻልም፡፡

 

አንቀጽ ፴፱ የሥነ ሥርዓት አለመጠበቅ

 

በዚህ ሕግ አንቀጽ ፳፭ ንዑስ አንቀጽ (፫) እና (፮) የተመለከቱት ሥርዓቶች አልተጠበቁም በማለት ብቻ ጋብቻ እንዲፈርስ ሊወሰን አይችልም፡፡

ጋብቻ እንዳይፈጸም ስለመቃወም


ጋብቻ እንዳይፈጸም ስለመቃወም

አንቀጽ ፲፯ ስለመቃወም

 

ጋብቻ ለመፈፀም አስፈላጊ የሆነ ሁኔታ አልተሟላም በማለት ሊፈፀም የታሰበ ጋብቻ እንዳይፈፀም ተቃውሞ ማቅረብ ይቻላል፡፡

አንቀጽ ፲፰ መቃወም ስለሚችሉ ወገኖች ጋብቻ እንዳይፈፀም መቃወም የሚችሉት ወገኖች የሚከተሉት ብቻ ናቸው፡፡

 

ሀ) በዕድሜ ምክንያት ሲሆን ወላጆች፣ ዐቃቤ ሕግ ወይም ሌላ ማንኛውም ያገባኛል የሚል ሰው፣

ለ) በሥጋ ወይም በጋብቻ ዝምድና ምክንያት ሲሆን፣ የተጋቢዎቹ ወይም የአንደኛው ተጋቢ ወደላይ የሚቆጠሩ ወላጆች፣ ፲፰ ዓመት የሞላቸው ወንድሞች ወይም እህቶች ወይም ዐቃቤ ሕግ፣

ሐ) በጋብቻ ላይ ጋብቻ ሊፈፀም ሲሆን ሌላ ጋብቻ ከሚፈጽመው ሰው ጋር የቀደመ ጋብቻ አለኝ የሚለው ተጋቢ ወይም ዐቃቤ ሕግ፣

መ) በፍርድ በመከልከል ምክንያት ሲሆን አሳዳሪው ወይም ዐቃቤ ሕግ፡፡

 

አንቀጽ ፲፱ መቃወሚያ ስለሚቀርብበት ሥርዓትና ጊዜ

 

፩. ጋብቻ እንዳይፈፀም የሚቀርበው መቃወሚያ በጽሑፍ ሆኖ እጅግ ቢዘገይ ጋብቻው ከሚፈፀምበት ከ፲፭ ቀን በፊት ለጋብቻ አስፈፃሚው ባለሥልጣን መቅረብ አለበት፡፡

፪. ጋብቻ አስፈፃሚው ባለሥልጣን በመቃወሚያው ላይ ውሳኔ ከመስጠቱ በፊት የተጋቢዎቹን አስተያየት መቀበል ይኖርበታል፡፡

 

አንቀጽ ፳ በመቃወሚያ ላይ ስለሚሰጠው ውሳኔ

 

፩. ጋብቻ የሚያስፈጽመው ባለሥልጣን በሚቀርብለት መቃወሚያ ላይ በአምስት ቀን ጊዜ ውስጥ ውሳኔ መስጠት አለበት፡፡

፪. ጋብቻ አስፈፃሚው ባለሥልጣን መቃወሚያውን ባለመቀበል ጋብቻው እንዲፈፀም የሚሰጠው ውሳኔ የመጨረሻ ይሆናል፡፡

፫. ጋብቻ አስፈፃሚው ባለሥልጣን መቃወሚያውን የተቀበለው እንደሆነ ጋብቻው እንዳይፈጸም ማድረግ አለበት፡፡

፬. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፫) የተመለከተው ውሳኔ የተሰጠ እንደሆነ ባለሥልጣኑ ለውሳኔው ምክንያት ያደረገውን ጉዳይ ተጋቢዎቹ ወዲያውኑ እንዲያውቁት ያደርጋል፡፡

 

አንቀጽ ፳፩ ስለይግባኝ

 

፩. በዚህ ሕግ አንቀጽ ፳ ንዑስ አንቀጽ (፫) በተመለከተው ሁኔታ በሚሰጠው ውሳኔ ላይ ተጋቢዎቹ ወይም ከተጋቢዎቹ አንዱ ለፍርድ ቤት ይግባኝ ማቅረብ ይችላል፡፡

፪. ይግባኝ የቀረበለት ፍርድ ቤት የጋብቻ አስፈፃሚውን ባለሥልጣን ውሳኔ የሻረው እንደሆነ ባለሥልጣኑ ጋብቻውን ያስፈጽማል፡፡

የጋብቻ ውጤት


የጋብቻ ውጤት



አንቀጽ ፵ ሁሉም የጋብቻ አፈፃፀም ሥርዓቶች ተመሳሳይ ውጤት ያላቸው ስለመሆኑ

 

፩. በማናቸውም ዓይነት የጋብቻ አፈፃፀም ሥርዓት መሠረት የተፈፀመ ጋብቻ ተመሳሳይ ሕጋዊ ውጤት ይኖረዋል፡፡

፪. በዚህ ረገድ ጋብቻ በክብር መዝገብ ሹም ፊት ወይም በሃይማኖት ወይም በባህል በታዘዙት ሥርዓቶች መሠረት የተፈፀመም ቢሆን ልዩነት አይደረግበትም፡፡

 

አንቀጽ ፵፩ የሩካቤ ሥጋ ግንኙነት መፈፀም

 

የሩካቤ ሥጋ ግንኙነት በዕውነት መፈፀሙ ወይም ተፈጽሟል ተብሎ መገመቱ፣ ጋብቻው ለሚያስከትለው ውጤት አስፈላጊ አይደለም፡፡

 

አንቀጽ ፵፪ (፩) የጋብቻ ውል

 

፩. ተጋቢዎቹ ጋብቻቸው ንብረታቸውን በተመለከተ ስለሚያስከትለው ውጤት ጋብቻቸውን ከመፈፀማቸው በፊት ወይም እጅግ ቢዘገይ ጋብቻቸው በሚፈፀምበት ዕለት በውል መወሰን ይችላሉ፡፡

፪. እንዲሁም ግላዊ ግንኙነታቸውን በሚመለከት የሚኖሯቸውን መብቶችና ግዴታዎች በዚህ ውል መወሰን ይችላሉ፡፡

፫. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) እና (፪) መሠረት ተጋቢዎቹ የሚያደርጓቸው ውሎች አስገዳጅ የሕግ ድንጋጌዎችን የሚቃረኑ ሊሆኑ አይችሉም፡፡

 

አንቀጽ ፵፫ (፪) የተጋቢዎቹ ችሎታ ማጣት

 

፩. በፍርድ የተከለከለ ሰው የሚያደርገውን የጋብቻ ውል እርሱ ራሱ ካልፈፀመውና ፍርድ ቤት ካላፀደቀው በስተቀር ውጤት አይኖረውም፡፡

፪. በሕግ የተከለከለ ሰው፣ የጋብቻ ውል መዋዋልን በተመለከተ ችሎታ እንዳለው ይቆጠራል፡፡

 

አንቀጽ ፵፬ (፫) የውሉ ፎርም

የጋብቻ ውል በጽሑፍ ካልተደረገና አራት ምስክሮች፣ ሁለት በባል ወገን፣ ሁለት በሚስት ወገን፣ የፈረሙበት ካልሆነ በስተቀር ውጤት አይኖረውም፡፡

 

አንቀጽ ፵፭ (፬) የውሉ ሰነድ ስለሚቀመጥበት ቦታ

 

፩. የጋብቻ ውሉ አንድ ቅጅ በፍርድ ቤት ወይም በክብር መዝገብ ሹም ዘንድ ይቀመጣል፡፡

፪. ተጋቢዎች ወይም ከተጋቢዎች አንዱ ለማየት በፈለጉ ጊዜ እንዲሁም በፍርድ ቤት ወይም ከተጋቢዎቹ በአንዱ የተፈቀደላቸው ሰዎች የውሉን ሰነድ ለማየት ይችላሉ፡፡

 

አንቀጽ ፵፮ (፭) ውል ለመዋዋል ስላለው የነፃነት ወሰን

 

፩. ተጋቢዎች በጋብቻቸው ውል ውስጥ በሌሎች ሦስተኛ ወገኖች ላይ ግዴታን የሚያስከትሉ ስምምነቶችን ማድረግ አይችሉም፡፡

፪. እንዲሁም ተጋቢዎቹ ባሕልን ወይም ሃይማኖትን ወይም የአንድን አገር ሕግ በጥቅሉ በመጥቀስ ብቻ ተስማምተናል በማለት የሚያደርጉት የጋብቻ ውል ውጤት አይኖረውም፡፡

 

አንቀጽ ፵፯ (፮) የጋብቻ ውልን ስለማሻሻል

 

፩. የጋብቻ ውል እንዲሻሻል የቤተሰቡ ጥቅም የሚጠይቅ ሲሆንና ተጋቢዎቹ ሲስማሙ ውሉን በማሻሻል ፍርድ ቤት እንዲፀድቅላቸው መጠየቅ ይችላሉ፡፡

፪. ፍርድ ቤት በተጋቢዎቹ ተሻሽሎ የቀረበው የጋብቻ ውል የቤተሰቡን ጥቅም የማይጎዳ መሆኑን ሲያረጋግጥ የተሻሻለውን ውል ተቀብሎ ያፀድቃል፡፡

፫. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፪) በተመለከተው ሁኔታ ፍርድ ቤቱ ውሉን ያፀደቀው እንደሆነ፣ የተሻሻለው ውል በፍርድ ቤት ወይም በክብር መዝገብ ሹም ዘንድ ይቀመጣል፡፡

 

አንቀጽ ፵፰ (፯) የሕግ ተፈፃሚነት

 

የጋብቻ ውል በሌለ ጊዜ ወይም የጋብቻ ውል ቢኖርም በሕግ ሳይፀና የቀረ እንደሆነ፣ ከዚህ ቀጥሎ የተመለከቱት ድንጋጌዎች ተፈፃሚ ይሆናሉ፡፡

 

Warrant of arrest


Warrant of arrest

Art 52 Principle.

(1) Where a warrant is required by law to be issued by a court before a person is arrested the provisions which follow shall apply.

(2) A warrant of arrest shall be in the form prescribed in the Third Schedule to this Code

(3) A warrant of arrest shall remain in force until executed or cancelled by the court which issued it notwithstanding the death, retirement or replacement of the judge having issued the warrant.

Art. 53 issue of warrant.

(1) A warrant of arrest may be issued on the application of any investigating police officer by any court and shall be addressed to the chief of the police in the Taklay Guezat in which it is issued.

(2) A warrant may be issued at any time and on any day of the year

(3) A warrant of arrest may be executed in any part of the Empire by any member of the police.

Art. 54. When warrant of arrest to be issued.

A warrant of arrest shall only be issued where the attendance of a person before the court is absolutely necessary and cannot otherwise be obtained.

Art. 55 Application for warrant in urgent cases.

(1) In cases of urgency the investigating police officer may apply for a warrant by telephone or telegraph.

(2) In such cases the application to the court in question shall be confirmed in writing within 24 hours.

procedure in Cases of Petty Offences


procedure in Cases of Petty Offences

Art.167-Summoning of accused.

(1) Where a petty offence has been committed, the public or private prosecutor shall apply to the court having jurisdiction to summon the accused to appear.

(2) The application and the summons shall contain the name of the accused, the circumstances of the petty offence committed and the law and articles of the law to be applied.

Art.168-Accused may plead guilty in writing to petty offence.

The accused may return the summons to the court endorsing thereon that he pleads guilty to such offence. Such endorsement shall be dated and signed by the accused. In such a case and without prejudice to the provisions of Art.189 (3), he shall be dispensed with the necessity of appearing in court in answer to the summons.

Art.169- Proceedings and judgment.

(1) On receipt of the summons so endured, the court shall record the plea of guilty and, having ascertained the facts of the case from the prosecutor, shall sentence the accused and send him a copy of the judgment.

(2) Where the court proposed to impose a fine only, it shall do so forth with

(3) Where the court intends to impose a sentence of arrest, compulsory labor, a warning or reproof, it shall summon the accused to appear and shall give the accused an opportunity to defend himself before sentence is passed.

 

Art.170-procedure where accused appears before the court charge with petty offence.

 

(1) Where the accused does not endorse on the summons that he pleads guilty, he shall appear on the day and at the time fixed for the hearing.

(2) The prosecutor and the accused shall take such steps as are necessary to secure the attendance of their witnesses, if any.

(3) The procedure shall be oral. The court shall only record the salient part of the evidence of each witness. It shall give judgment orally recording briefly the reasons for its judgment and mentioning the provisions of the law under which judgment is given.

(4) Where the accused fails without good cause to appear in private proceedings the court shall give judgment forthwith.

Procedure incases Concerning Young Persons


Procedure incases Concerning Young Persons

Art.171- Principle.

Criminal case concerning young persons shall be tried in accordance with the provisions of the Chapter.

Art.172-institution of proceedings.

(1) In any case where a young person is involved. He shall be taken immediately before the nearest Woreda Court by the police, the public prosecutor, the parent or guardian or the complainant.

(2) The court shall ask the person bringing the young person to state the particulars and the witnesses, if any, of the alleged offence or to make a formal complaint, where appropriate, and such statement or complaint shall be recorded . The court may give the police instructions as to the manner in which investigations should be made.

(3) Where the accusation relates to an office punished with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death (Art.173 penal Code) the court shall direct the public prosecutor to frame a charge.

(4) Where the case requires to be adjourned or to be transferred to a superior court for trial, the young person shall be handed over to the care of his parents, guardian or relative and in default of any such person to a reliable person who shall be responsible for ensuring his attendance at the trial The witnesses shall be bound over to appear at the trial.

Art.173-Summunig of young person’s guardian.

Where the young person is brought before the court and his parent, guardian or other person in loco parentis is not present, the court shall immediately inquire whether such person exists and shall summon such person to appear without delay.

Art.174-Young person may be assisted by counsel.

The court shall appoint an advocate to assist the young person where;

(a) No parent, guardian or other person in loco parentis appears to represent the young person, or

(b) The young person is young is charged with an offence punishable; with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death.

Art.175-Removal of young person from chambers.

Where any evidence or comments are to be given or made which it is undesirable that the young person should hear, he shall be removed from the chambers while such evidence or comments are being given or made.

Art.176-Hearing

(1) Where the young person is brought before the court all the proceedings shall be held in chambers. Nobody shall be present at any hearing except witnesses, experts, the parent or guardian or representatives of welfare organizations. The public prosecutor shall be present at any hearing in the High Court.

(2) All proceedings shall be conducted in an informal manner.

(3) The accusation or complain under Art.172 (2) or the charge under Art.172(3) shall be read out to the young person and he shall be asked what he has to say in answer to such accusation or charge.

(4) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admits the accusation or charge, the court shall record what the young person has said and may convict him immediately.

(5) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admit the accusation or charge, the court shall inquire as to what witnesses should be called to support such accusation or charge. The young person, his representative or advocate may cause any witnesses to be summoned.

(6) All witnesses shall be examined by the court and may thereupon be cross examined by the defence. All depositions shall be recorded.

(7) When the evidence is concluded, the defence may sum up and there—after the court shall give judgment.

Art.177-Judgment.

(1) The judgment shall specify the provisions of the law on which it is based. Where the young person is found not guilty, he shall be acquitted and set free forthwith. Where he is found guilty, the court shall impose the appropriate measure or penalty under Art.162. et seq. Penal Code.

(2) The court may call before it any person or representative of any institution with a view to obtaining information concerning the character and antecedents of the young person so as to arrive at a decision which is in the best interest of the young person.

(3) After these persons have been heard, the defence may reply and call his witnesses as to character, who shall be interrogated by the court and thereupon the defence shall address the court as to sentence.

(4) Judgment shall be given as in ordinary cases. The court shall explain its decision to the young person and warm him against further misconduct.

Asdrt.178-Order which may be made against parents and guardians.

Where it thinks fit the court may warn, admonish or blame the parents or other person legally responsible for the young person where it appears that they have failed to carry their duties.

Art.179-Cost of upkeep of young person in certain circumstances.

(1) The parents or other person legally responsible for the care of a young person may be ordered to bear all or part of the cost of his upkeep and training where owing to their failure to exercise proper care and guardian ship the court has ordered the young person to be sent to the care of another person or to a corrective or curative institution.

(2) The scope and duration of such obligation shall be specified in the judgment.

Art.180-Variation or modification of order made in respect of young person.

Any court which has sentenced a young person to a measure may at any time of its own motion or on the application of the young person, his legal representative or the person or institution to which he was entrusted, vary or modify such order if the interest of the young person so requires.

 

Appeals and Applications to Set Aside Judgments Given in Default


Appeals and Applications to Set Aside Judgments Given in Default

Appeal

 

Art.181-Principle

 

(1) An appeal shall lie in accordance with the provisions of his Book from a judgment of a criminal court whether it be a judgment convicting, discharging or acquitting an accused person.

(2) A second appeal shall lie in accordance with the provisions of Art. 182.

 

Art.182- Courts having appellate jurisdiction.

 

(1) An appeal shall lie from the decision of:

(a) A Woreda Court to the Awradja Court in whose area of jurisdiction such Woreda Court lies.

(b) An Awradja Court to the High Court:

(c) The High Court to the Supreme Imperial Court.

(2)A second appeal shall lie from a decision of:

(a) the Awradja Court in its appellate jurisdiction to the High Court:

(b) the High Court in its appellate jurisdiction to the supreme Imperial Court.

 

Art.183-Applicaton to His Imperial Majesty’s Chilot.

 

(1) Nothing in Art.182 shall prevent an appellant who has exhausted his rights of appeal under Art.182 from applying to His Imperial Majest’s Chilot for a review of the case.

(2) The application to His Imperial Majesty Chilot shall be accompanied by:

(a) A copy of the judgment or judgment with which the applicant is dissatisfied; and

(b) A reasoned memorandum setting forth clearly and concisely the reasons on which the applicant bases his request for a review.

 

Art.184-No interlocutor appeals.

 

No interlocutory appeal shall lie from a decision of the court:

(a) Granting or refusing an adjournment under Art.94:0r

(b) Regarding an objection under Art.131;or

(c) Regarding the admissibility or non-admissibility of evidence under Art.146.but any such decision may form the subject of a ground of appeal where an appeal is lodged against conviction, discharge or acquittal.

 

Art.185-Appeal against conviction and sentence.

 

(1) A convicted person may appeal against his conviction sentence; Provided that no appeal may be lodged by a convicted person who has pleaded guilty and has been convicted on such plea except as to the extent or the legality of the sentence.

(2) The public prosecutor may appeal against a judgment of acquittal, discharge or on the ground of inadequacy of sentence.

(3) Where a prosecution is conducted by a private prosecutor the private prosecutor may appeal in the same manner as is provided in sub-article (2).

(4) An appeal by a young person or by an incapable person shall be through his legal representative.

 

Art.186-Appeal where injured party claims compensation

 

(1) Where the court refuses to grant compensation under Art.100 penal Code the injured party may appeal against such decision.

(2) Where the court grants compensation the accused may appeal against such decision.

(3) An appeal shall lie against the amount of compensation awarded in accordance with the provisions of Art.2153 Civil Code.

(4) An appeal under this Article shall be heard by the criminal court of appeal where there is an appeal against conviction or sentence, but shall be heard by the civil court of appeal where there is no appeal against conviction or sentence or such appeal is withdrawn.

 

Art.187.Notice of appeal and memorandum of appeal.

 

(1) Notice of appeal against a judgment shall be given by the appellant or his advocate within fifteen days of the delivery of the judgment appealed against. On receipt of such notice of appeal, the registrar shall cause the judgment appealed against to be copied and handed to the appellant or his advocate and where the appellant is in custody the copy shall be sent to the superintendent of the prison in which he is confined for service on the appellant. Such copy shall be dated when completed and the date on which it is handed to the appellant or his advocate or is sent to the superintendent of the prison shall be certified by the registrar .

(2) The memorandum of appeal under Art, 189 shall be filed within thirty days of the receipt of the copy of the decision appealed against. The notice and memorandum of appeal shall be field in the registry of the court which gave the judgment appealed against.

(3) Where the appellant is in custody the superintendent of the prison in which he is confined shall forward the memorandum of appeal without delay to the curt against whose decision an appeal is made.

(4) A copy of the memorandum of appeal shall be served on the respondent to the appeal.

 

Art.188-Stay of execution.

 

(1) Where a convicted person has given notice of appeal no sentence of flogging shall be carried out until the appeal has been heard or abandoned by the appellant.

(2) Where an accused person is released on bail pending the hearing of his appeal the sentence of imprisonment shall not commence until the court of appeal delivers its judgment.

(3) Any measures which have been ordered by the court against whose judgment an appeal has been filed shall be carried out notwithstanding an appeal.

(4) There shall be no stay of execution in respect of the payment of compensation or costs.

(5) An application for stay of execution may be make to the court of appeal at any time before the appeal is heard or at the hearing of the appeal.

 

Art.189-Content of memorandum of appeal.

 

(1) The memorandum of appeal shall set forth concisely and under distinct heads the grounds of objection to the judgment appealed against without and arguments and such ground shall be numbered consecutively. The memorandum shall be accompanied by a copy of the judgment appealed against. The memorandum of appeal shall state the nature of the relief that is sought.

(2) The memorandum of appeal shall be signed by the appellant and his advocate, if any.

 

Art.190-Record and exhibits to be forwarded to court of appeal.

 

(1) On receipt of the memorandum of appeal the court against whose judgment an appeal has been filed shall prepare without delay within fifteen days a copy of the record and forward it together with the appeal record (if any ), the notice and the memorandum of appeal and all exhibits to the court of appeal.

(2) The court of appeal may dispense with the making of a copy of the record where the making of such copy may delay unduly the hearing of the appeal and the Court may order the original file to be produced.

 

Art.191- Application for leave to appeal out of time.

 

(1) Where notice of appeal or a memorandum on appeal is filed out of time, the court against whose judgment the appeal is filed shall refuse to accept such notice or memorandum and shall require the person submitting such notice or memorandum to apply in writing to the court of appeal for leave to appeal out of time.

(2) The application shall state clearly the reasons why the appeal should be heard out of time and the reasons which occasioned the delay.

(3) The court of appeal shall not give leave to appeal out of time unless it is satisfied that the delay was occasioned by the default of the applicant.

(4) Where leave to appeal out of time is given the court of appeal shall fix the date by which the memorandum of appeal is to be filed.

 

Art.192-Hearing

 

The president of the court of appeal shall fix a day on which the appeal will be heard and the parties to the appeal shall be notified. The appellant shall open the appeal, the respondent shall reply and the appellant shall be entitled to reply.

 

Art.193-Absence of a party to the appeal.

 

(1) Where the appellant or his advocate is not present on the day fixed for the appeal and he has been notified of the hearing date, the appeal shall be struck out:

Provided that the appeal may be restored to the list where the appellant or his advocate can show that he was not present owing to circumstances beyond his control.

(2) Where the respondent or his advocate is not present the appeal shall proceed in his absence.

 

Art:194-Additional evidence.

 

(1) In dealing with an appeal the court of appeal, if it thinks additional evidence is necessary , shall record its reasons and may take such evidence itself.

(2) Evidence taken in pursuance of sub-art (1) shall be taken as if it were evidence taken at the trial in the court of first instance.

 

Art.195- Power of court of appeal.

 

(1) At the hearing of an appeal the court of appeal shall dismiss the appeal where there is no sufficient ground for interference.

(2) Where it consider that there is sufficient ground for interference, the court of appeal may:

(a) On an appeal from an order of acquittal or discharge reverse such order and direct that the accused be retried by a court of competent jurisdiction or find him guilty and sentence him according to law; or

(b) On an appeal from conviction and sentence:

(i) reverse the finding and sentence and acquit the accused: or

(ii) with or without altering the finding, maintain, increase or reduce the sentence:

(C) on an appeal from conviction only reverse the finding and sentence and acquit the accused;

(d) on an appeal from sentence the conviction but alters the sentence or vice versa a second appeal shall lie only in respect of the conviction or sentence which has been altered.

 

Art.196-where one appeal in case concerning several convicted persons.

 

(1) Where a court of appeal hears an appeal which concerns several convicted persons but only one of them appeals, it may direct that its judgment be applied to those other accused as though they had appealed where:

(a) The judgment is to the benefit of the appellant, and

(b) Had the accused appealed they would have benefitted similarly,

(2) No order made to the prejudice of an appellant may be applied to a person who has not appealed.

Application to Set Aside Judgment given in Default


Application to Set Aside Judgment given in Default

 

Art.197-Court having jurisdiction.

 

An application to set aside a judgment given in default may be made by the person sentenced in his absence to the court which passed the judgment.

 

Art.198- Time and form of application.

 

An application under this Title shall be made within thirty days from the date on which the applicant became aware of the judgment given in his absence and shall contain the reasons on which he bases his application.

 

Art.199- Grounds for granting application.

 

No application under this Title shall be granted unless the applicant can show:

(a) That he has no received a summons to appear: or

(b) That he was prevented by force majeure from appearing in person or by advocate.

 

Art.200- Action upon filing of application.

 

(1) on the filing of the application, a copy thereof shall be sent to the public prosecutor and the applicant and the public prosecutor shall be informed of the hearing date.

(2) Where the applicant, having been duly summoned, fails to appear on the hearing date, the application shall be dismissed.

 

Art-201-Hearing

 

(1) The applicant or his advocate shall speak in support of the application and the public prosecutor shall reply. The applicant shall have the right to reply.

(2) The court shall then give its decision on the application.

 

Execution of Sentences General Provisions


Execution of Sentences General Provisions

 

Art.203. – Principle.

 

(1) Any court having passed a sentence in a criminal case shall issue the necessary warrants or orders requiring the appropriate authorities to carry out or supervise the carrying out of the sentence in accordance with the provisions of this Book.

(2) Nothing in this Article shall affect the provisions of Art. 188.

 

Art.204. – Warrant in respect of person sentenced to death.

 

(1) Where any person is sentenced to death, the presiding judge shall by warrant under his hand in the form prescribed in the Third Schedule to this Code order such person to be detained until the pleasure of His Imperial Majesty shall be made known.

(2) Where the sentence is confirmed, it shall be carried out in accordance with the conditions laid down in the order of confirmation.

(3) Where the sentence is commuted, the order of commutation shall be sufficient authority for carrying into effect the terms of such order.

 

Art.205. – Warrant in respect of person sentenced to loss of liberty.

 

(1) Where any person is sentenced to arrest, imprisonment of internment, the presiding judge shall by warrant under his hand in the form prescribed in the Third Schedule to this Code order the sentence to be carried out.

(2) Such warrant shall be sufficient authority for the officer in charge of the prison and all other persons to carry out the sentence described in the warrant.

 

Art.206. – Execution may be postponed in certain cases.

 

Where a person who has been sentenced to arrest or simple imprisonment not exceeding one year is:

(a) a pregnant woman; or

(b) the sole support of his family,

and such person is not likely to be a danger to public security, the court may postpone the execution of the sentence for a period not exceeding six months on production of guarantors for his good behaviour.

 

Art.207. – Warrant in respect of person sentenced to flogging.

 

Where any person is sentenced to be flogged for an offence under Art. 635 (3) or 637 (1) Penal Code, the presiding judge shall by warrant under his hand in the sixteenth form prescribed by the Third Schedule to this Code order that the sentence be carried out in accordance with Art. 120A Penal Code by such person and at such place as shall be specified in the warrant.

 

Art.208. – Warrant in respect of irresponsible persons.

 

Where any person is found to be not fully responsible for his acts and the court decides that he be confined or treated in accordance with the provisions of Art. 134 or 135 Penal Code, the presiding judge shall by warrant under his hand in the fifteenth form prescribed in the Third Schedule to this code order that the accused be remanded to a suitable institution for confinement or treatment.

 

Art.209. – Recovery of fines.

 

(1) Fines shall be recovered on the order of the court by the execution officer in accordance with the provisions of Art. 91,171, (1), 703 and 710 Penal Code.

(2) Where a fine or any part thereof has not been recovered, the execution officer shall refer the matter to the court and thereupon the court shall make the appropriate orders for execution or for the fine to be converted into labour, arrest or simple imprisonment in accordance with the provisions of Art. 92, 94, 96, 171 (2) and 709 Penal Code.

(3) Where a person has been sentenced in his absence to pay a fine, the provisions of sub-art. (1) shall not apply and the court shall forthwith order that execution be levied on the convicted person’s property.

 

Art.210. – Payment of costs and compensation.

 

Where a judgment given by a criminal court contains provisions for the payment of legal costs or compensation, such part of the judgment as contains such provisions shall be executed in the same manner as a civil judgment.

 

Art.211. – Confiscation of property.

 

(1) Where an order for confiscation of property has been made under Art. 272 Penal Code, the court shall make an order requiring the execution officer to seize such property as is seizable under the provisions of Art. 97 Penal Code and shall specify in such order the property to be seized.

(2) On seizing such property, the execution officer shall hold it until he receives an order from the competent authority requiring him to hand over such property to a person or persons named in such order and on so handing such property, the execution officer shall be given a detailed receipt by such person or persons.

(3) The family of the convicted person may apply to the court for the release of any property wrongly confiscated.

 

Art.212. – Sequestration of property.

 

(1) Where a person is sentenced in his absence to have his property sequestrated for an offence as defined in Art. 272 Penal Code, the court shall make an order:

(a) requiring the execution officer to attach such property as may be attached under Art. 98 Penal Code and shall specify in such order the property to be attached; and

(b) appointing a trustee to manage the property and on such appointment the execution officer shall hand over the property to such trustee against a detailed receipt.

(2) The execution officer shall be responsible for ensuring that none of the property mentioned in Art. 97 (3) Penal Code be attached. The family of the convicted person may apply to the trustee for the release of any property wrongly attached.

(3) An order or attachment made under sub-art. (1) shall remain in force until an application for its removal is made to the court by the competent authority and thereupon the court shall order the attachment to be removed and the trustee discharged on submitting proper accounts.

 

Art.213. – Orders in respect of young persons.

 

(1) Where an order is made in respect of a young person under Art. 162, 165, 166, 173 or 703 Penal Code, the presiding judge shall sign and send an order to the responsible official, headmaster, director or officer in charge, as the case may be, and such order shall be sufficient authority to deal with young person on the conditions laid down in the order.

(2) Where an order is made in respect of a young person under Art. 163 Penal Code, the presiding judge shall sign and send an order to one of the persons mentioned in Art. 163 Penal Code and such order shall be sufficient authority to deal with the young person on the conditions laid down in the order.

(3) Where a young person is sentenced to caning under Art. 72 Penal Code, the presiding judge shall cause the young person to be medically examined as to his fitness to undergo corporal punishment and, where he has been found fit, he shall cause the caning to be carried out in a private place by a family elder or such other suitable person as the presiding judge shall appoint, in the presence of himself, the person who has examined the young person and the young person’s parents, relatives or guardian, if any.

 

Art.214. – Compulsory labour, secondary penalties and measures.

 

Where an order is made under Art. 102, 103, 122, 144, 146, 147, 149-154-158-160, 178, 179, 715, 716, or 718-720 Penal Code, the court shall cause a copy of the operative part of the judgment to be served on the appropriate authorities and require them to carry the order into effect.

 

Art.215. – Recording of orders for execution.

 

The court shall record any order it may have made with a view to the sentence being executed. A note shall be made of the day on which such order was executed and, where appropriate, of the reasons why such order could not be executed.

Variation of Orders Contained in Sentences


Variation of Orders Contained in Sentences

 

Art.216. – Principle.

 

(1) Where any order as defined in sub-art. (2) requires to be made, such order shall be made by the court having passed the sentence in relation to which such order is to be made.

(2) The provisions of sub-art. (1) shall apply in cases of:

(a) enforcement of internment (Art. 132 Penal Code); and

(b) revision of orders made in respect of offenders not fully responsible (Art. 136 and 137 Penal Code); and

(c) extension of detention (Art. 140 (2) Penal Code); and

(d) revocation of probation or variation of rules of conduct (Art. 198, 202 (3) and 204 Penal Code); and

(e) conditional release (Art. 131, 207, 209 – 112 Penal Code); and

(f) orders under Art. 124(2) and 156 Penal Code.

(3) Orders made in respect of young persons may be varied in accordance with the provisions of Art. 180 of this Code.

 

Art.217. – Procedure and decision.

 

(1) The court shall not make an order under this Chapter unless an application to this effect is made by the convicted person or his legal representative, the public prosecutor or any person or authority charged with executing or supervising the execution of the sentence.

(2) Prior to making its decision, the court shall summon the person in respect of whom the order is to be made and such other person as is likely to give information to assist the court. The court may, where appropriate, order such inquiries to be made as appear necessary.

(3) The court shall make its decision after having heard all the persons summoned and obtained the required information. Where the person in respect of whom the decision is to be made fails to appear, the court shall make its decision in his absence.

(4) Any statement made and the decision of the court shall be recorded.

(5) No appeal shall lie from a decision under this Article and such decision shall be carried out in accordance with the provisions of Chapter I of this Book.

ReinstatementArt.218. – Application for


Reinstatement
Art.218. – Application for reinstatement.

 

(1) Where a convicted person or his legal representative is of opinion that the requirements of Art. 243 and 244 Penal Code are satisfied, he may apply for reinstatement to the court having passed the sentence the cancellation of which is sought.

(2) The application shall be in writing and shall give reasons. It shall be accompanied by such documents as are necessary to enable the court to ascertain whether the conditions laid down in Art. 243 and 244 Penal Code are fulfilled.

 

Art.219. – Procedure and decision.

 

(1) The application shall be decided on by the court sitting in chambers. Prior to making its decision, the court may order such inquiries to be made or further documents to be produced as it thinks fit.

(2) Where the application is allowed, the provisions of Art. 245 Penal Code shall apply and the court shall order the entry of the sentence which it has cancelled to be deleted from the reinstated person’s police record.

(3) Where the application is dismissed, the provisions or Art. 246 Penal Code shall apply.

(4) Any decision under this Article shall be in writing and shall give reasons. The decision shall be read out in open court, and shall be published in a newspaper.

(5) No appeal shall lie from any decision of any court under this Article.

 

Application to Set Aside Judgment given in Default


Application to Set Aside Judgment given in Default

Art.197-Court having jurisdiction.


An application to set aside a judgment given in default may be made by the person sentenced in his absence to the court which passed the judgment.

 

Art.198- Time and form of application.

 

An application under this Title shall be made within thirty days from the date on which the applicant became aware of the judgment given in his absence and shall contain the reasons on which he bases his application.

 

Art.199- Grounds for granting application.

 

No application under this Title shall be granted unless the applicant can show:

(a) That he has no received a summons to appear: or

(b) That he was prevented by force majeure from appearing in person or by advocate.

 

Art.200- Action upon filing of application.

 

(1) on the filing of the application, a copy thereof shall be sent to the public prosecutor and the applicant and the public prosecutor shall be informed of the hearing date.

(2) Where the applicant, having been duly summoned, fails to appear on the hearing date, the application shall be dismissed.

 

Art-201-Hearing

 

(1) The applicant or his advocate shall speak in support of the application and the public prosecutor shall reply. The applicant shall have the right to reply.

(2) The court shall then give its decision on the application.

 

Procedure incases Concerning Young Persons


Procedure incases Concerning Young Persons

Art.171- Principle.

Criminal case concerning young persons shall be tried in accordance with the provisions of the Chapter.

Art.172-institution of proceedings.

(1) In any case where a young person is involved. He shall be taken immediately before the nearest Woreda Court by the police, the public prosecutor, the parent or guardian or the complainant.

(2) The court shall ask the person bringing the young person to state the particulars and the witnesses, if any, of the alleged offence or to make a formal complaint, where appropriate, and such statement or complaint shall be recorded . The court may give the police instructions as to the manner in which investigations should be made.

(3) Where the accusation relates to an office punished with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death (Art.173 penal Code) the court shall direct the public prosecutor to frame a charge.

(4) Where the case requires to be adjourned or to be transferred to a superior court for trial, the young person shall be handed over to the care of his parents, guardian or relative and in default of any such person to a reliable person who shall be responsible for ensuring his attendance at the trial The witnesses shall be bound over to appear at the trial.

Art.173-Summunig of young person’s guardian.

Where the young person is brought before the court and his parent, guardian or other person in loco parentis is not present, the court shall immediately inquire whether such person exists and shall summon such person to appear without delay.

Art.174-Young person may be assisted by counsel.

The court shall appoint an advocate to assist the young person where;

(a) No parent, guardian or other person in loco parentis appears to represent the young person, or

(b) The young person is young is charged with an offence punishable; with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death.

Art.175-Removal of young person from chambers.

Where any evidence or comments are to be given or made which it is undesirable that the young person should hear, he shall be removed from the chambers while such evidence or comments are being given or made.

Art.176-Hearing

(1) Where the young person is brought before the court all the proceedings shall be held in chambers. Nobody shall be present at any hearing except witnesses, experts, the parent or guardian or representatives of welfare organizations. The public prosecutor shall be present at any hearing in the High Court.

(2) All proceedings shall be conducted in an informal manner.

(3) The accusation or complain under Art.172 (2) or the charge under Art.172(3) shall be read out to the young person and he shall be asked what he has to say in answer to such accusation or charge.

(4) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admits the accusation or charge, the court shall record what the young person has said and may convict him immediately.

(5) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admit the accusation or charge, the court shall inquire as to what witnesses should be called to support such accusation or charge. The young person, his representative or advocate may cause any witnesses to be summoned.

(6) All witnesses shall be examined by the court and may thereupon be cross examined by the defence. All depositions shall be recorded.

(7) When the evidence is concluded, the defence may sum up and there—after the court shall give judgment.

Art.177-Judgment.

(1) The judgment shall specify the provisions of the law on which it is based. Where the young person is found not guilty, he shall be acquitted and set free forthwith. Where he is found guilty, the court shall impose the appropriate measure or penalty under Art.162. et seq. Penal Code.

(2) The court may call before it any person or representative of any institution with a view to obtaining information concerning the character and antecedents of the young person so as to arrive at a decision which is in the best interest of the young person.

(3) After these persons have been heard, the defence may reply and call his witnesses as to character, who shall be interrogated by the court and thereupon the defence shall address the court as to sentence.

(4) Judgment shall be given as in ordinary cases. The court shall explain its decision to the young person and warm him against further misconduct.

Asdrt.178-Order which may be made against parents and guardians.

Where it thinks fit the court may warn, admonish or blame the parents or other person legally responsible for the young person where it appears that they have failed to carry their duties.

Art.179-Cost of upkeep of young person in certain circumstances.

(1) The parents or other person legally responsible for the care of a young person may be ordered to bear all or part of the cost of his upkeep and training where owing to their failure to exercise proper care and guardian ship the court has ordered the young person to be sent to the care of another person or to a corrective or curative institution.

(2) The scope and duration of such obligation shall be specified in the judgment.

Art.180-Variation or modification of order made in respect of young person.

Any court which has sentenced a young person to a measure may at any time of its own motion or on the application of the young person, his legal representative or the person or institution to which he was entrusted, vary or modify such order if the interest of the young person so requires.

 

POLICE INVESTIGATION


 Police Investigation

Art. 22 Principle.


(1) Whenever the police know or suspect that an offence has been committed, they shall proceed to investigate in accordance with the provisions of this Chapter.
(2) Investigation into offences committed by young persons shall be carried out in accordance with instructions given by the court under Art. 172 (2) .

Art. 23. __ Duty of police to investigate.

Investigating police officers shall carry out their duties under this Chapter not withstanding that they are of opinion that the accusation, complaint or information they may have received is open to doubt.

Art. 24. __ recording of statement.

After having recorded an accusation or complaint in the manner laid down in Art. 14, the investigating police officer shall elicit from the person making the accusation or complaint all relevant facts and dates, the name or description of the offender, the names and addresses of principal witnesses and all other evidence which may be available and shall record them.

Art.25.___ Summoning of accused or suspected person.

Where the investigating police officer has reason to believe that a person has committed an offence, he may be written summons require such person to appear before him.

Art 26. __ Arrest

(1) Where the accused or the suspect has not been arrested and the offence is such as to justify arrest or where the person summoned under Art. 25 fails to appear, the investigating police officer shall take such steps as are necessary to effect his arrest.
(2) Where the arrest cannot be made without warrant, the investigating police officer shall apply to the court for a warrant of arrest in accordance with the provisions of Art. 53.

Art. 27.__ Interrogation.

(1) Any person summoned under Art. 25 or arrested under Art. 26,50 or 51 shall, after his identity and address have been established. Be asked to answer the accusation or complaint made against him.
(2) He shall not be compelled to answer and shall be informed that he has the right not to answer and that any statement he may make may be used in evidence.
(3) Any statement which may be made shall be recorded.
(4) Where the arrested person is unable properly to understand the language in which his answers are to be recorded, he shall be supplied with a competent interpreter, who shall certify the correctness of all questions and answers.

Art. 28. __ Release on bond.

(1) Where the offence committed or complained of is not punishable with rigorous imprisonment as a sole or alternative punishment; or where it is doubtful that an offence has been committed or that the summoned or arrested person has committed the offence complained of, the investigating police officer may in his discretion release such person on his executing a bond with or without sureties that he will appear at such place, on such day and at such time as may be fixed by the police.
(2) Where the accused is not released on bond under this article, he may apply to the court to be released on bail in accordance with the provisions of Art. 64.

Art. 29__ Procedure after arrest

(1) Where the accused has been arrested by the police or a private person and handed over to the police (Art. 58) the police shall bring him before the nearest court within forty eight hours of his arrest or so soon thereafter as local circumstances and communications permit. The time taken in the journey to the court shall not be included.
(2) The court before which the accused is brought may make any order it thinks fit in accordance with the provisions of Art. 59.

Art. 30__ Examination of witnesses by the police.

(1) The investigating police officer may, where necessary, summon and examine any person likely to give information on any matter relating to the offence or the offender.
(2) Any person so examined shall be bound to answer truthfully all questions put to him. He may refuse to answer any question the answer to which would have a tendency to expose him to a criminal charge.
(3) Any statement which may be made shall be recorded.

Art. 31.___ No inducement to be offered.

(1) No police officer or person in authority shall offer or use or make or cause to be offered, made or used any inducement, threat, promise or any other improper method to any person examined by the police.
(2) No police officer or other person shall prevent or discourage by whatever means any person from making or from requiring to be recorded in the course of the police investigation any statement relating to such investigation which he may be disposed to make of his own free will.

Art. 32. __ Searches and seizures.

Any investigation police officer or member of the police may make searches or seizures in accordance with the provisions which follow;
(1) No arrested person shall be searched except where it is reasonably suspected that he has about his person any articles which may be material as evidence in respect of the offence with which he is accused or in suspected to have committed. A search shall be made by a person of the same sex as the arrested person.
(2) No premises may be searched unless the police officer or member of the police is in possession of a search warrant in the form prescribed in the third schedule to this code except where;
(a) An offender is followed in hot pursuit and enters premises or disposes of articles the subject matter of an offence in premises;
(b) Information is given to an investigating police officer or member of the police that there is reasonable cause for suspecting that articles which may be material as evidence in respect of an offence in respect of which an accusation or complaint had been made under art. Of this Code and the offence is punishable with more than three years imprisonment, are concealed or lodged in any place and he has good grounds for believing that by reason of the delay in obtaining a search warrant such articles are likely to be removed.

Art. 33.__ Issue of search warrant.

(1) A search warrant may be issued by any court. No search warrant shall be issued unless the court is satisfied that the purposes of justice or of any inquiry, trial or other proceedings under this code will be served by the issue of such warrant.
(2) Every search warrant issued shall specify the property to be searched for and seized and no investigating police officer or member of the police may seize any property other than that specified in such warrant.
(3) On seizing any property such investigating police officer or member of the police shall make a list of the property seized and where possible shall have the list checked and signed by an independent person. Any property seized which is required for the trial shall be preserved in a safe place until handed over to the court as an exhibit. Any property not so required may be returned to the person from whom it was taken and a receipt shall be taken
(4) In effecting a search the investigating police officer or member of the police may use such force as is necessary and may where access to premises is denied use reasonable force to affect entry.
(5) Unless otherwise expressly ordered by the court, searches shall be carried out only between the hours of 6 A.M. and 6 P.M.
Art. 34.__ Physical examination
(1) Notwithstanding the provisions of Art. 20 Civil Code where an investigating police officer considers it necessary, having regard to the offence with which the accused is charged, that a physical examination of the accused should be made, he may require a registered medical practitioner to make such examination and require him to record in writing the results of such examination. Examination under this Article shall include the taking of a blood test.
(2) An investigating police officer may, with the agreement of the victim of an offence or, where he is incapable with the consent of the parent or guardian, require a registered medical practitioner to make such physical examination as the offence being inquired into would appear to require. He shall require the registered medical practitioner to record in writing the results of such examination.
Art.35. Power of court to record statements and confessions
(1) Any court may record any statement or confession made to it at any time before the opening of a preliminary inquiry or trial.
(2) No court shall record any such statement or confession unless, upon questioning the person making it, it ascertains that such person voluntarily makes such statement or confession. A note to this effect shall be made on the record.
(3) Such statement or confession shall be recorded in writing and in full by the court and shall thereafter be read over to the person making the statement or confession, which shall sign and date it. The statement shall then be signed by the president of the court.
(4) A copy of the record shall then be sent to the court before which the case is to be inquired into or tried, and to the public prosecutor.
Art. 36 __ Diary of investigation
(1) Every police officer making a police investigation under this Chapter shall day by day enter his proceedings in the investigation in a diary setting forth:
(a) The day on which he started and closed his investigation and
(b) All the steps taken in the course of the investigation; and
(c) The circumstances which the investigation disclosed; and
(d) All the means of evidence which may have been collected.
(2) He shall enter in the diary any order which he may have received from a court or the public prosecutor in the course of the investigation.
Art. 37 Repot of police investigation.
(1) Every police investigation under this Chapter shall be completed without unnecessary delay.
(2) As soon as the investigation is completed, the investigation police officer shall forward to the public prosecutor a report setting forth;
(a) The name of the parties; and
(b) The nature of the information and the names of all persons who appear to be acquainted with the circumstances of the case; and
(c) All the means of evidence which have been collected.
(3) The report shall specify all the steps which may have been taken with a view to preservation or otherwise.
Art. 38. – Action by public prosecutor on receiving report.
On receiving the report under Art. 37 the public prosecutor may:
A) Prosecute the accused on a charge drawn up by him under Art.109-122; or
B) Order that a preliminary inquiry be held under Art.80-93;or
C) Order further investigations; or
D) Refuse to institute proceedings under Art. 42
Art. 39. Closure of police investigation file
(1) The public prosecutor shall close the police investigation file where the accused:
(a) Has died ;or
(b) Is under nine years of age or
(c) Cannot be prosecuted under any special law or under public international law (diplomatic immunity)
(2) The provisions of art. 43-45 shall not apply where the case file is closed under this article.
(3) On closing the case file. The public prosecutor shall send a copy of his decision to the Advocate General. The private complainant, if any and the investigating police officer.
Chapter 3. Institution of Proceedings

Art. 40 Duty to institute proceedings

(1) Subject to the provisions of Art. 42 the public prosecutor shall institute proceedings accordance with the provisions of this Chapter whenever he is of opinion that there are sufficient grounds for prosecution the accused.
(2) The public prosecutor shall not institute proceedings against a young person unless instructed so to do by the court under Art. 172.

Art. 41 Doubtful cases.

Where it is not clear whether proceedings should be instituted, the public prosecutor shall refer the matter for instructions to the Advocate General.
Art 42. Cases where proceedings shall not be instituted
(1) No proceedings shall be instituted where:
(a) The public prosecutor is of opinion that there is not sufficient evidence to justify a conviction; or
(b) There is no possibility of finding the accused and the case is one which may not be tried in his absence; or
(c) The prosecution is barred by limitation or the offence is made the subject of a pardon or amnesty: or
(d) The public prosecutor is instructed not to institute proceedings in the public interest by the Minister by order under his hand.
(2) On no other grounds may the public prosecutor refuse to institute proceedings.
(3) The public prosecutor shall institute proceedings in cases affecting the Government when so instructed by the Minister.
Art. 44 Effect of refusal.
(1) Where the public prosecutor refuses to institute proceedings under Art. 42 (1)(a) in relation to an offence punishable on complaint only, he shall authorize in writing the appropriate person mentioned in Art.47 to conduct a private prosecution. A copy of such authorization shall be sent to the court having jurisdiction.
(2) Where the public prosecutor refuses to institute proceedings under Art. 42 (1) (a) in relation to an offence which is not punishable on complaint only, the appropriate person mentioned in art, 47 may, within thirty days from having received the decision of the public prosecutor apply for an order that the public prosecutor institute proceedings.
Art. 45 form of and decision an application
(1) An application under Art. 44(2) shall be made to the court to which an appeal lies from decisions of the court which would have had jurisdiction, had proceedings been instituted.
(2) The court shall, after considering the refusal of the public prosecutor to institute proceedings under Art.42(1) and the reasons therefor either confirm the decision of the public prosecutor or order him to institute proceedings ;
Art. 46 Liability of private prosecutor.
The private prosecutor authorized to conduct a private prosecution under art. 44(1) shall conduct the private prosecution at his peril and at his own expense.
Art. 47 Persons entitled to conduct private prosecutions.
No person other than:
(a) The injured party or his legal representative; or
(b) The husband or wife on behalf of the spouse; or
(c) The legal representative of an incapable person; or
(d) The attorney or a body corporate;
May conduct a private prosecution.
Art. 48 Stay of proceedings in private prosecution pending institution of proceedings by public prosecutor.
Where the evidence in a private prosecution discloses that a more serious offence has resulted than has been charged in a private prosecution, the public prosecutor may apply to the court to stay the proceedings pending the institution of fresh proceedings by the public prosecutor and the court shall thereon stay the proceedings

Steps to be taken pending Investigation – Arrest   Section    




Steps to be taken pending Investigation


 – Arrest   Section    

 1. – Arrest without warrant


Art. 49 Principle.

Save as is otherwise expressly provided, no person may be arrested unless a warrant is issued and no person may be detained in custody except on an order by the court. An arrest without warrant may only be made on the conditions laid down in this section.
Art. 50 Arrest without warrant in flagrant cases.
Any private person or member of the police may arrest without warrant a person who has committed a flagrant offence as defined in Art. 19 and 20 of this Code, where the offence is punishable with simple imprisonment for not less than three months.
Art. 51 Arrest without warrant by the police
(1) Any member of the police may arrest without warrant any person:
(a) Whom he reasonably suspects of having committed or being about to commit an offence punishable with imprisonment for not less than one year;
(b) Who is in the act of committing a breach of the peace;
(c) Who obstructs a member of the police while in the execution of his duties or who has escaped or attempted to escape from lawful custody;
(d) Who has evaded or is reasonably suspected of having evaded police supervision;
(e) Who is reasonably suspected of being a deserter from the armed forces or the police forces;
(f) Who has in his possession without lawful excuse housebreaking implements or weapons;
(g) Who has in his possession without lawful excuse anything which may reasonably be suspected of being stolen or otherwise obtained by the commission of an offence;
(h) Who may reasonably be suspected of being a dangerous vagrant within the meaning of Art. 471 Penal Code.
(2) Nothing in this Article shall affect the power of other government officers to make an arrest without warrant under special provisions of other laws.

Variation of Orders Contained in Sentences.


Variation of Orders Contained in Sentences  Art.216. – Principle.

(1) Where any order as defined in sub-art. (2) requires to be made, such order shall be made by the court having passed the sentence in relation to which such order is to be made.(2) The provisions of sub-art. (1) shall apply in cases of:(a) enforcement of internment (Art. 132 Penal Code); and(b) revision of orders made in respect of offenders not fully responsible (Art. 136 and 137 Penal Code); and(c) extension of detention (Art. 140 (2) Penal Code); and(d) revocation of probation or variation of rules of conduct (Art. 198, 202 (3) and 204 Penal Code); and(e) conditional release (Art. 131, 207, 209 – 112 Penal Code); and(f) orders under Art. 124(2) and 156 Penal Code.(3) Orders made in respect of young persons may be varied in accordance with the provisions of Art. 180 of this Code. Art.217. – Procedure and decision. (1) The court shall not make an order under this Chapter unless an application to this effect is made by the convicted person or his legal representative, the public prosecutor or any person or authority charged with executing or supervising the execution of the sentence.(2) Prior to making its decision, the court shall summon the person in respect of whom the order is to be made and such other person as is likely to give information to assist the court. The court may, where appropriate, order such inquiries to be made as appear necessary.(3) The court shall make its decision after having heard all the persons summoned and obtained the required information. Where the person in respect of whom the decision is to be made fails to appear, the court shall make its decision in his absence.(4) Any statement made and the decision of the court shall be recorded.(5) No appeal shall lie from a decision under this Article and such decision shall be carried out in accordance with the provisions of Chapter I of this Book.

Prosecution and Inquiry:Setting in Motion Prosecution and Inquiry Setting justice in motion


 Police Investigation

Art. 22 Principle.


(1) Whenever the police know or suspect that an offence has been committed, they shall proceed to investigate in accordance with the provisions of this Chapter.
(2) Investigation into offences committed by young persons shall be carried out in accordance with instructions given by the court under Art. 172 (2) .

Art. 23. __ Duty of police to investigate.

Investigating police officers shall carry out their duties under this Chapter not withstanding that they are of opinion that the accusation, complaint or information they may have received is open to doubt.

Art. 24. __ recording of statement.

After having recorded an accusation or complaint in the manner laid down in Art. 14, the investigating police officer shall elicit from the person making the accusation or complaint all relevant facts and dates, the name or description of the offender, the names and addresses of principal witnesses and all other evidence which may be available and shall record them.

Art.25.___ Summoning of accused or suspected person.

Where the investigating police officer has reason to believe that a person has committed an offence, he may be written summons require such person to appear before him.

Art 26. __ Arrest

(1) Where the accused or the suspect has not been arrested and the offence is such as to justify arrest or where the person summoned under Art. 25 fails to appear, the investigating police officer shall take such steps as are necessary to effect his arrest.
(2) Where the arrest cannot be made without warrant, the investigating police officer shall apply to the court for a warrant of arrest in accordance with the provisions of Art. 53.

Art. 27.__ Interrogation.

(1) Any person summoned under Art. 25 or arrested under Art. 26,50 or 51 shall, after his identity and address have been established. Be asked to answer the accusation or complaint made against him.
(2) He shall not be compelled to answer and shall be informed that he has the right not to answer and that any statement he may make may be used in evidence.
(3) Any statement which may be made shall be recorded.
(4) Where the arrested person is unable properly to understand the language in which his answers are to be recorded, he shall be supplied with a competent interpreter, who shall certify the correctness of all questions and answers.

Art. 28. __ Release on bond.

(1) Where the offence committed or complained of is not punishable with rigorous imprisonment as a sole or alternative punishment; or where it is doubtful that an offence has been committed or that the summoned or arrested person has committed the offence complained of, the investigating police officer may in his discretion release such person on his executing a bond with or without sureties that he will appear at such place, on such day and at such time as may be fixed by the police.
(2) Where the accused is not released on bond under this article, he may apply to the court to be released on bail in accordance with the provisions of Art. 64.

Art. 29__ Procedure after arrest

(1) Where the accused has been arrested by the police or a private person and handed over to the police (Art. 58) the police shall bring him before the nearest court within forty eight hours of his arrest or so soon thereafter as local circumstances and communications permit. The time taken in the journey to the court shall not be included.
(2) The court before which the accused is brought may make any order it thinks fit in accordance with the provisions of Art. 59.

Art. 30__ Examination of witnesses by the police.

(1) The investigating police officer may, where necessary, summon and examine any person likely to give information on any matter relating to the offence or the offender.
(2) Any person so examined shall be bound to answer truthfully all questions put to him. He may refuse to answer any question the answer to which would have a tendency to expose him to a criminal charge.
(3) Any statement which may be made shall be recorded.

Art. 31.___ No inducement to be offered.

(1) No police officer or person in authority shall offer or use or make or cause to be offered, made or used any inducement, threat, promise or any other improper method to any person examined by the police.
(2) No police officer or other person shall prevent or discourage by whatever means any person from making or from requiring to be recorded in the course of the police investigation any statement relating to such investigation which he may be disposed to make of his own free will.

Art. 32. __ Searches and seizures.

Any investigation police officer or member of the police may make searches or seizures in accordance with the provisions which follow;
(1) No arrested person shall be searched except where it is reasonably suspected that he has about his person any articles which may be material as evidence in respect of the offence with which he is accused or in suspected to have committed. A search shall be made by a person of the same sex as the arrested person.
(2) No premises may be searched unless the police officer or member of the police is in possession of a search warrant in the form prescribed in the third schedule to this code except where;
(a) An offender is followed in hot pursuit and enters premises or disposes of articles the subject matter of an offence in premises;
(b) Information is given to an investigating police officer or member of the police that there is reasonable cause for suspecting that articles which may be material as evidence in respect of an offence in respect of which an accusation or complaint had been made under art. Of this Code and the offence is punishable with more than three years imprisonment, are concealed or lodged in any place and he has good grounds for believing that by reason of the delay in obtaining a search warrant such articles are likely to be removed.

Art. 33.__ Issue of search warrant.

(1) A search warrant may be issued by any court. No search warrant shall be issued unless the court is satisfied that the purposes of justice or of any inquiry, trial or other proceedings under this code will be served by the issue of such warrant.
(2) Every search warrant issued shall specify the property to be searched for and seized and no investigating police officer or member of the police may seize any property other than that specified in such warrant.
(3) On seizing any property such investigating police officer or member of the police shall make a list of the property seized and where possible shall have the list checked and signed by an independent person. Any property seized which is required for the trial shall be preserved in a safe place until handed over to the court as an exhibit. Any property not so required may be returned to the person from whom it was taken and a receipt shall be taken
(4) In effecting a search the investigating police officer or member of the police may use such force as is necessary and may where access to premises is denied use reasonable force to affect entry.
(5) Unless otherwise expressly ordered by the court, searches shall be carried out only between the hours of 6 A.M. and 6 P.M.
Art. 34.__ Physical examination
(1) Notwithstanding the provisions of Art. 20 Civil Code where an investigating police officer considers it necessary, having regard to the offence with which the accused is charged, that a physical examination of the accused should be made, he may require a registered medical practitioner to make such examination and require him to record in writing the results of such examination. Examination under this Article shall include the taking of a blood test.
(2) An investigating police officer may, with the agreement of the victim of an offence or, where he is incapable with the consent of the parent or guardian, require a registered medical practitioner to make such physical examination as the offence being inquired into would appear to require. He shall require the registered medical practitioner to record in writing the results of such examination.
Art.35. Power of court to record statements and confessions
(1) Any court may record any statement or confession made to it at any time before the opening of a preliminary inquiry or trial.
(2) No court shall record any such statement or confession unless, upon questioning the person making it, it ascertains that such person voluntarily makes such statement or confession. A note to this effect shall be made on the record.
(3) Such statement or confession shall be recorded in writing and in full by the court and shall thereafter be read over to the person making the statement or confession, which shall sign and date it. The statement shall then be signed by the president of the court.
(4) A copy of the record shall then be sent to the court before which the case is to be inquired into or tried, and to the public prosecutor.
Art. 36 __ Diary of investigation
(1) Every police officer making a police investigation under this Chapter shall day by day enter his proceedings in the investigation in a diary setting forth:
(a) The day on which he started and closed his investigation and
(b) All the steps taken in the course of the investigation; and
(c) The circumstances which the investigation disclosed; and
(d) All the means of evidence which may have been collected.
(2) He shall enter in the diary any order which he may have received from a court or the public prosecutor in the course of the investigation.
Art. 37 Repot of police investigation.
(1) Every police investigation under this Chapter shall be completed without unnecessary delay.
(2) As soon as the investigation is completed, the investigation police officer shall forward to the public prosecutor a report setting forth;
(a) The name of the parties; and
(b) The nature of the information and the names of all persons who appear to be acquainted with the circumstances of the case; and
(c) All the means of evidence which have been collected.
(3) The report shall specify all the steps which may have been taken with a view to preservation or otherwise.
Art. 38. – Action by public prosecutor on receiving report.
On receiving the report under Art. 37 the public prosecutor may:
A) Prosecute the accused on a charge drawn up by him under Art.109-122; or
B) Order that a preliminary inquiry be held under Art.80-93;or
C) Order further investigations; or
D) Refuse to institute proceedings under Art. 42
Art. 39. Closure of police investigation file
(1) The public prosecutor shall close the police investigation file where the accused:
(a) Has died ;or
(b) Is under nine years of age or
(c) Cannot be prosecuted under any special law or under public international law (diplomatic immunity)
(2) The provisions of art. 43-45 shall not apply where the case file is closed under this article.
(3) On closing the case file. The public prosecutor shall send a copy of his decision to the Advocate General. The private complainant, if any and the investigating police officer.
Chapter 3. Institution of Proceedings

Art. 40 Duty to institute proceedings

(1) Subject to the provisions of Art. 42 the public prosecutor shall institute proceedings accordance with the provisions of this Chapter whenever he is of opinion that there are sufficient grounds for prosecution the accused.
(2) The public prosecutor shall not institute proceedings against a young person unless instructed so to do by the court under Art. 172.

Art. 41 Doubtful cases.

Where it is not clear whether proceedings should be instituted, the public prosecutor shall refer the matter for instructions to the Advocate General.
Art 42. Cases where proceedings shall not be instituted
(1) No proceedings shall be instituted where:
(a) The public prosecutor is of opinion that there is not sufficient evidence to justify a conviction; or
(b) There is no possibility of finding the accused and the case is one which may not be tried in his absence; or
(c) The prosecution is barred by limitation or the offence is made the subject of a pardon or amnesty: or
(d) The public prosecutor is instructed not to institute proceedings in the public interest by the Minister by order under his hand.
(2) On no other grounds may the public prosecutor refuse to institute proceedings.
(3) The public prosecutor shall institute proceedings in cases affecting the Government when so instructed by the Minister.
Art. 44 Effect of refusal.
(1) Where the public prosecutor refuses to institute proceedings under Art. 42 (1)(a) in relation to an offence punishable on complaint only, he shall authorize in writing the appropriate person mentioned in Art.47 to conduct a private prosecution. A copy of such authorization shall be sent to the court having jurisdiction.
(2) Where the public prosecutor refuses to institute proceedings under Art. 42 (1) (a) in relation to an offence which is not punishable on complaint only, the appropriate person mentioned in art, 47 may, within thirty days from having received the decision of the public prosecutor apply for an order that the public prosecutor institute proceedings.
Art. 45 form of and decision an application
(1) An application under Art. 44(2) shall be made to the court to which an appeal lies from decisions of the court which would have had jurisdiction, had proceedings been instituted.
(2) The court shall, after considering the refusal of the public prosecutor to institute proceedings under Art.42(1) and the reasons therefor either confirm the decision of the public prosecutor or order him to institute proceedings ;
Art. 46 Liability of private prosecutor.
The private prosecutor authorized to conduct a private prosecution under art. 44(1) shall conduct the private prosecution at his peril and at his own expense.
Art. 47 Persons entitled to conduct private prosecutions.
No person other than:
(a) The injured party or his legal representative; or
(b) The husband or wife on behalf of the spouse; or
(c) The legal representative of an incapable person; or
(d) The attorney or a body corporate;
May conduct a private prosecution.
Art. 48 Stay of proceedings in private prosecution pending institution of proceedings by public prosecutor.
Where the evidence in a private prosecution discloses that a more serious offence has resulted than has been charged in a private prosecution, the public prosecutor may apply to the court to stay the proceedings pending the institution of fresh proceedings by the public prosecutor and the court shall thereon stay the proceedings

Execution of Sentences


Execution of Sentences .

– General Provisions Art.203. – Principle.
 
(1) Any court having passed a sentence in a criminal case shall issue the necessary warrants or orders requiring the appropriate authorities to carry out or supervise the carrying out of the sentence in accordance with the provisions of this Book.(2) Nothing in this Article shall affect the provisions of Art. 188. Art.204. – Warrant in respect of person sentenced to death. (1) Where any person is sentenced to death, the presiding judge shall by warrant under his hand in the form prescribed in the Third Schedule to this Code order such person to be detained until the pleasure of His Imperial Majesty shall be made known.(2) Where the sentence is confirmed, it shall be carried out in accordance with the conditions laid down in the order of confirmation.(3) Where the sentence is commuted, the order of commutation shall be sufficient authority for carrying into effect the terms of such order. Art.205. – Warrant in respect of person sentenced to loss of liberty. (1) Where any person is sentenced to arrest, imprisonment of internment, the presiding judge shall by warrant under his hand in the form prescribed in the Third Schedule to this Code order the sentence to be carried out.(2) Such warrant shall be sufficient authority for the officer in charge of the prison and all other persons to carry out the sentence described in the warrant. Art.206. – Execution may be postponed in certain cases. Where a person who has been sentenced to arrest or simple imprisonment not exceeding one year is:(a) a pregnant woman; or(b) the sole support of his family,and such person is not likely to be a danger to public security, the court may postpone the execution of the sentence for a period not exceeding six months on production of guarantors for his good behaviour. Art.207. – Warrant in respect of person sentenced to flogging. Where any person is sentenced to be flogged for an offence under Art. 635 (3) or 637 (1) Penal Code, the presiding judge shall by warrant under his hand in the sixteenth form prescribed by the Third Schedule to this Code order that the sentence be carried out in accordance with Art. 120A Penal Code by such person and at such place as shall be specified in the warrant. Art.208. – Warrant in respect of irresponsible persons. Where any person is found to be not fully responsible for his acts and the court decides that he be confined or treated in accordance with the provisions of Art. 134 or 135 Penal Code, the presiding judge shall by warrant under his hand in the fifteenth form prescribed in the Third Schedule to this code order that the accused be remanded to a suitable institution for confinement or treatment. Art.209. – Recovery of fines. (1) Fines shall be recovered on the order of the court by the execution officer in accordance with the provisions of Art. 91,171, (1), 703 and 710 Penal Code.(2) Where a fine or any part thereof has not been recovered, the execution officer shall refer the matter to the court and thereupon the court shall make the appropriate orders for execution or for the fine to be converted into labour, arrest or simple imprisonment in accordance with the provisions of Art. 92, 94, 96, 171 (2) and 709 Penal Code.(3) Where a person has been sentenced in his absence to pay a fine, the provisions of sub-art. (1) shall not apply and the court shall forthwith order that execution be levied on the convicted person’s property. Art.210. – Payment of costs and compensation. Where a judgment given by a criminal court contains provisions for the payment of legal costs or compensation, such part of the judgment as contains such provisions shall be executed in the same manner as a civil judgment. Art.211. – Confiscation of property. (1) Where an order for confiscation of property has been made under Art. 272 Penal Code, the court shall make an order requiring the execution officer to seize such property as is seizable under the provisions of Art. 97 Penal Code and shall specify in such order the property to be seized.(2) On seizing such property, the execution officer shall hold it until he receives an order from the competent authority requiring him to hand over such property to a person or persons named in such order and on so handing such property, the execution officer shall be given a detailed receipt by such person or persons.(3) The family of the convicted person may apply to the court for the release of any property wrongly confiscated. Art.212. – Sequestration of property. (1) Where a person is sentenced in his absence to have his property sequestrated for an offence as defined in Art. 272 Penal Code, the court shall make an order:(a) requiring the execution officer to attach such property as may be attached under Art. 98 Penal Code and shall specify in such order the property to be attached; and(b) appointing a trustee to manage the property and on such appointment the execution officer shall hand over the property to such trustee against a detailed receipt.(2) The execution officer shall be responsible for ensuring that none of the property mentioned in Art. 97 (3) Penal Code be attached. The family of the convicted person may apply to the trustee for the release of any property wrongly attached.(3) An order or attachment made under sub-art. (1) shall remain in force until an application for its removal is made to the court by the competent authority and thereupon the court shall order the attachment to be removed and the trustee discharged on submitting proper accounts. Art.213. – Orders in respect of young persons. (1) Where an order is made in respect of a young person under Art. 162, 165, 166, 173 or 703 Penal Code, the presiding judge shall sign and send an order to the responsible official, headmaster, director or officer in charge, as the case may be, and such order shall be sufficient authority to deal with young person on the conditions laid down in the order.(2) Where an order is made in respect of a young person under Art. 163 Penal Code, the presiding judge shall sign and send an order to one of the persons mentioned in Art. 163 Penal Code and such order shall be sufficient authority to deal with the young person on the conditions laid down in the order.(3) Where a young person is sentenced to caning under Art. 72 Penal Code, the presiding judge shall cause the young person to be medically examined as to his fitness to undergo corporal punishment and, where he has been found fit, he shall cause the caning to be carried out in a private place by a family elder or such other suitable person as the presiding judge shall appoint, in the presence of himself, the person who has examined the young person and the young person’s parents, relatives or guardian, if any. Art.214. – Compulsory labour, secondary penalties and measures. Where an order is made under Art. 102, 103, 122, 144, 146, 147, 149-154-158-160, 178, 179, 715, 716, or 718-720 Penal Code, the court shall cause a copy of the operative part of the judgment to be served on the appropriate authorities and require them to carry the order into effect. Art.215. – Recording of orders for execution. The court shall record any order it may have made with a view to the sentence being executed. A note shall be made of the day on which such order was executed and, where appropriate, of the reasons why such order could not be executed.

THE HEARING. ART 123 TRIAL TO BE FIXED.


Section 1-
The hearing Art.123-Trial to be fixed.


When the charge has been filed under Art. 109, the court shall forthwith fix the date of trial and cause the accused and the public prosecutor to be summoned to appear on the date and at the time fixed by the court. It shall take such steps as are necessary to secure the attendance of the accused, if in custody.

 

Art.124-Witness summonses.

 

(1) So soon as the date of the trial has been fixed, the public prosecutor and the accused shall give the registrar a list of their witnesses and expert, if any, whose presence is necessary. The registrar shall forthwith issue summonses in the form prescribed in the Third Schedule to this Code.

(2) The public prosecutor and the accused shall be responsible for ensuring the all exhibits to be produced at the trial shall be in court on the day fixed for the trial.

 

Art.125-Bench warrant.

 

Where an accused person or a witness, who has been duly summoned and there is proof of service of such summons, has failed to appear as required, the court may issue a bench warrant and such accused person or witness shall be brought before the court be the police.

 

Art.126-Opening of hearing.

 

(1) The court shall sit on the day and at the hour fixed for the hearing.

(2) Where an interpreter is required for the purposes of any proceedings, the court shall select a qualified court interpreter. Where none is available it will select a court shall select a qualified court interpreter. Where none is available it will select a competent interpreter but no person shall be selected who is a relative to the accused or prosecutor or is himself a witness.

(3) The case shall be called and the accused shall be produced.

 

Art.127-Attendace of accused.

 

(1) The accused shall appear personally to be informed of the charge and to defend himself. When he is assisted by an advocate the advocate shall appear with him.

(2) The accused shall be adequately guarded and shall not be chained unless there are good reasons to believe that he is dangerous or may become violent or may try to escape.

 

Art.128-Verification of identity;

 

When the accused has been brought into the dock his identity, age and trade shall be established.

 

Asrt.129.-Reading out of charge.

 

The charge shall be read out to the accused by the presiding judge who shall then ask the accused if he has any objection to the charge.

 

Art.130-Objection to the charge.

 

(1) If the accused has anything to say as to the form or contents of the charge, the provisions of Art.119 et seq. shall apply.

(2) The provisions of Art. 131 shall apply where the accused states:

(a) That he the case is pending before another court; or

(b) That he has previously been acquitted or convicted on the same charge or

(c) That the charge against him has been barred by limitation or the offence with which he been charged has been made the subject of pardon or amnesty; or

(d) That he will be embarrassed in his defiance if he is not granted a suppurate trial, where he is tried with others; or

(e) That no permission to prosecute as required by law has been obtained; or

(f) That the decision in the criminal case against him cannot be given until other proceedings have been completed; or

(g) That he is not responsible for his acts.

(3)where no objects is raised under this Article immediately after the accused has been required by the court to state his objections, the accused shall be barred from raising any such objection at any later stage in the trial, unless objection be such as to prevent a valid judgment being given.

 

Art.131-Settlement of objections.

 

(1) The court shall take down any objection that may have been raised under Art.130 (2) and shall ask the prosecutor whether he has any statement to make in relation to such objection.

(2) The court shall decide forthwith on the objection where the objection can be disposed of by reference to the law or the facts on which the objective is based are not disputed by the prosecutor.

(3) Where a decision cannot be made forthwith owing to lack of evidence. The court shall order that the necessary evidence be submitted without delay.

(4) The court shall make its decision forthwith upon the necessary evidence having been produced.

 

Art.132-place of accused.

 

(1) After the charge has been read out and explained to the accused, the presiding judge shall ask the accused whether he pleads guilty or not guilty.

(2) Where there is more than one charge the presiding judge shall read out and explain each charge one by one and shall record the plea of the accused in respect of each charge separately.

(3) The plea of the accused shall be recorded as nearly as possible in the words of the accused.

 

Art.133-Plea of not guilty.

 

(1) Where the accused says nothing in answer to the charge or denies the charge, a plea of not guilty shall be entered.

(2) Where the accused admits the charge with reservations, the court shall enter a plea of not guilty.

 

Art.134-Plea of guilty.

 

(1) Where the accused admit without reservations every ingredient in the offence charged, the court shall enter a plea of guilty and may forthwith convict the accused.

(2) Where a plea of guilty has been entered, the curt may require the prosecution to call such evidence for the prosecution as it considers necessary and may permit the accused to call evidence.

 

Art.135-Amendment of plea.

 

(1) Where a plea of guilty has been entered and it appears to the court in the course of proceedings that a plea of not guilty should have been entered, the court may change the plea to one of not guilty.

(2) The conviction, if any, shall then be set aside.

Section 2-Evidence and judgment

 

Art.136- opening of case of calling of witnesses for prosecution.

 

(1) After the plea of the accused has been entered, the public prosecutor shall open his case explaining shortly the charges he proposes to prove and the nature of the evidence he will lead. He shall do so in an impartial and objective manner.

(2) The public prosecutor shall then call his witnesses and experts, if any. The witnesses and experts shall be sworn or affirmed before they give their testimony.

(3) They shall be examined in chief by the public prosecutor, cross-examined by the accused or his advocate and may be re-examined by the public prosecutor.

(4) The court may at any time put to a witness any question which appears necessary for the just decision of the case.

 

Art 137- Form of questions put in examination-in-chief.

 

(1) Questions put in examination-in chief shall only relate to facts which are relevant to the issues to be decided and to such facts only of which the witness has direct or indirect knowledge.

(2) No leading question shall be put to a witness without the permission of the accused or his advocate of the public prosecutor, as the case may be.

(3) Question put in cross-examination shall tend to show to the court what is erroneous, doubtful or untrue in the answers given in examination- in chief. Leading question may be to a witness in cross-examination.

 

Art.138-Atecedents accused.

 

(1) Unless otherwise expressly provided by law, the previous convictions of an accused person shall not be disclosed to the court until after he has been convicted.

(2) The previous convictions of an accused person shall not be included in the record of any preliminary inquiry.

 

Art.139-Re-examiniation.

 

The public prosecutor, the accused or his advocate may on re-examination only ask questions for the purpose of clarifying matters which have been raised in cross-examination.

 

Art.140- Absence of cross-examination.

 

Failure to cross-examine on a particular point does not constitute an admission of the truth of the point by the opposite party.

 

Art.141- Acquittal of accused when no case for prosecution.

 

When the case for the prosecution is concluded, the court, if it finds that no case against the accused has been made out which, if unrebutted, would warrant his conviction, shall record an order of acquittal.

 

Art.142-Opening of case for defence.

 

(1) Where the court finds the t a case against the accused has been made out and the witnesses for the injured party, if any, have been heard it shall call on the accused to enter upon his defence and shall inform him that he may make a statement in answer to the charge and may call witnesses in his defence.

(2) The accused or his advocate may open his case and shortly explain his defence stating the evidence he proposes to put forward. He shall then call his witnesses and expert, if any, who shall be worn or affirmed before they give their testimony.

(3) The witnesses for the defense may be called in any order,

Provided that, where the accused wishes to make a statement, he shall speak first.

The accused may not be cross-examined on his statement but the court may put questions to him for the purpose of clarifying any part of his statement.

 

Art.143-Additional witnesses.

 

(1) The court may at any time before giving judgment call any witness whose testimony it thinks is necessary in the interests of justice.

(2) The prosecution and the accused may call any witness whose name does not appear on the list of witnesses. Such witness shall be summoned where the court is satisfied that he is a material witness and the application for a summons is not being made for the purpose of delaying the case.

(3) The prosecutor may in a case committed for trial to the High Court call any witness who has not given evidence at the preliminary inquiry where he informs the accused in writing of the name of the witness he proposes to call and of the nature of the testimony he will give.

 

Art.144-Depositions taken in preliminary inquire may be put in evidence.

 

(1) The deposition of a witness taken at a preliminary inquiry may be read and put in evidence before the High Court where the witness is dead or insane, cannot be found, is so ill as not to be able to attend the trial or is absent from the Empire.

(2) The deposition of an expert taken at a preliminary inquiry may be read and put in evidence before the High Court although he is not called as a witness.

 

Art.145-Statements made in police investigation may be put in evidence.

 

(1) The court may, on the request of the accused or the prosecutor, refer to statement made by a witness to a police officer in the curse of police investigation.

(2) In may then, if it thinks it expedient in the interests of justice, direct the accused to be furnished with a copy thereof and such statement may be used to impeach the credit of such witness.

 

Art-146-objection to evidence.

 

Where the prosecutor the accused objects to the admission of any evidence or the putting of a question to a witness, the court shall decide forthwith on the admissibility of such evidence.

 

Art-147-Recording of evidence

 

(1) The evidence of every witness shall start with his name, address, occupation and age an indication that he has been sworn or affirmed.

(2) The evidence of each witness shall be taken down in writing by the presiding judge or, if, for some reason, he is unable to record the evidence, by another judge or clerk under his personal direction and superintendence.

(3) The evidence shall be divided into evidence –in chief, cross-examination and re-examination with a not as to where the cross-examination and re-examination begin and end.

(4) The evidence shall ordinarily be taken down in the form of a narrative.

Provided that the presiding judge may, in his direction, take down or cause to be taken down any particular question and answer.

Art.148-Final addresses.

(1) After the evidence for the defence has been concluded the prosecutor may address the court on questions of law and fact.

(2) The accused or his advocate shall then address the court on questions of law and fact. He shall always have the last word.

(3) Where there are more than one accused the presiding judge shall decide in which order the accused or their advocates shall address the court.

Art.149-judgmetn and sentence

(1) When the final addresses including the addresses under Art.156, if any, have been concluded, the court shall give judgment. The judgment shall be dated and signed by the judge delivering it. The judgment shall contain summary of the evidence, shall give reasons for accepting or rejecting evidence and shall contain the provisions of the law on which it is based and, in the case of a conviction, the article of the law under which the conviction is made.

(2) Where the accused is found not guilty, the judgment shall contain an order of acquittal and, where appropriate, an order that the accused be released from custody.

(3) Where the accused is found guilty, the court shall ask the prosecutor whether he has anything to say as regards sentence by way of aggravation or mitigation. The prosecutor may call witnesses as to the character of the accused.

(4) Where the prosecutor has made his submissions on sentence the accused or his advocate shall be entitled to reply and may call witnesses as to character. Where accused does not admit any fact regarding his antecedents, the prosecutor shall be required to prove the same.

(5) The court shall then pass sentence and shall record the articles of the law under which the sentence has been passed.

(6) Nothing herein contained shall affect the provisions of Art.195 and 196 Penal Code.

(7) After delivery of judgment the prosecutor and the accused shall be informed of their right of appeal.

Chapter 5-Private prosecution

 

Art.150-Filing complain and charge

 

(1) Where a private complainant has been authorized under Art. 44 (1) to conduct a private prosecution, he shall within fifteen days file his complaint and the charge in the court having jurisdiction.

(2) Where a charge is not in accordance with the authorization the court shall require the private complainant to amend the charge to confirm to such authorization.

Art.151-Attempt to reconcile the parties.

(1) When the complaint and the charge have been filed the court shall summon the complainant and the accused to appear.

(2) Before reading out the charge to the accused the court shall attempt to reconcile the parties. Where a reconciliation is effected, if shall be recorded by the court and shall have the effect of a judgment.

Art.152- Security for costs.

Where a reconciliation has not affected, the court shall decide whether the private prosecutor should give security for costs. Where an order for security is made, the sum to be secured and the nature of the security shall be stated in the order.

Art.153-Hearing and judgment.

(1) Where the private prosecutor has complied with the order, if any, under Art.152, the case shall proceed in accordance with Art.123-149, the parties having the same rights and duties as in public proceedings.

(2) The court shall give judgment as in ordinary cases.

Chapter 6-injured party in criminal proceedings

Art.154-principle

(1) Where a person has been injured by a criminal offence, he or his representative may at the opening of the hearing apply to the court trying the case for an order that compensation be awarded for the injury caused. The application shall be in writing and shall specify the nature and amount of the compensation sought. He shall not on filing his application pay the prescribed court fees us though it were a civil case.

(2) The person making the application shall be shown the list of the witness to be called by the prosecution and defiance and shall be asked whether he wishes additional witnesses to be called. Where he wishes additional witnesses to be called, he shall be required to pay the prescribed fees for the issue of witness summonses as though it were a civil case.

(3) The provisions of this chapter shall apply to public and private prosecutions

(4) Where the person making the application acts in the capacity of private prosecutor, he shall specify which witnesses he calls in support of the prosecution and which he calls in support of his civil claim. The provisions of sub-art. (1) and (2) shall apply.

Art.155-Application dismissed.

(1) The court shall consider the application and shall of its own motion or on the request of the prosecution or the defence refuse the application where.

(a) A young person is the accused; or

(b) The accused is being tried in his absence; or

(c) The injured party has instituted proceedings in a civil court having jurisdiction; or

(d) The person making the application is not qualified for suing; or

(e) The claim for compensation cannot be determined without calling numerous witnesses in addition to those to be called by the prosecution and defiance; or

(f) The court is of opinion that the hearing of the injured party’s claim for compensation is likely to confuse, complicate or delay the hearing of the criminal case.

(2)The application shall be dismissed where the amount of compensation claimed exceeds the pecuniary jurisdiction of the court.

(3) where the court dismisses the application its decision shall be final and no appeal shall lie against it. The injured party shall be informed by the court that he may file a claim against the accused in a civil court.

Art.156- Application allowed.

(1) Where the application is allowed the injured party shall be entitled to take part in the proceedings and shall have with regard to evidence all the rights of an ordinary party.

(2) The court shall at the close of the case for the defence permit the injured party or his representative to address the court in person or by advocate on the question of the amount of compensation to be awarded. The accused of his advocate shall have the right to reply.

Art.157-injured party may withdraw.

An injured party may at any time before the close of the case for the defence withdraw his application and thereupon he may file a claim against the accused in the civil court having jurisdiction.

Steps to be taken pending Investigation – Arrest   Section 




Steps to be taken pending Investigation


 – Arrest   Section    

 1. – Arrest without warrant


Art. 49 Principle.

Save as is otherwise expressly provided, no person may be arrested unless a warrant is issued and no person may be detained in custody except on an order by the court. An arrest without warrant may only be made on the conditions laid down in this section.
Art. 50 Arrest without warrant in flagrant cases.
Any private person or member of the police may arrest without warrant a person who has committed a flagrant offence as defined in Art. 19 and 20 of this Code, where the offence is punishable with simple imprisonment for not less than three months.
Art. 51 Arrest without warrant by the police
(1) Any member of the police may arrest without warrant any person:
(a) Whom he reasonably suspects of having committed or being about to commit an offence punishable with imprisonment for not less than one year;
(b) Who is in the act of committing a breach of the peace;
(c) Who obstructs a member of the police while in the execution of his duties or who has escaped or attempted to escape from lawful custody;
(d) Who has evaded or is reasonably suspected of having evaded police supervision;
(e) Who is reasonably suspected of being a deserter from the armed forces or the police forces;
(f) Who has in his possession without lawful excuse housebreaking implements or weapons;
(g) Who has in his possession without lawful excuse anything which may reasonably be suspected of being stolen or otherwise obtained by the commission of an offence;
(h) Who may reasonably be suspected of being a dangerous vagrant within the meaning of Art. 471 Penal Code.
(2) Nothing in this Article shall affect the power of other government officers to make an arrest without warrant under special provisions of other laws.

PROCEDURE IN CASES CONCERNING YOUNG PERSONS


Procedure incases Concerning Young Persons

Art.171- Principle.

Criminal case concerning young persons shall be tried in accordance with the provisions of the Chapter.

Art.172-institution of proceedings.

(1) In any case where a young person is involved. He shall be taken immediately before the nearest Woreda Court by the police, the public prosecutor, the parent or guardian or the complainant.

(2) The court shall ask the person bringing the young person to state the particulars and the witnesses, if any, of the alleged offence or to make a formal complaint, where appropriate, and such statement or complaint shall be recorded . The court may give the police instructions as to the manner in which investigations should be made.

(3) Where the accusation relates to an office punished with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death (Art.173 penal Code) the court shall direct the public prosecutor to frame a charge.

(4) Where the case requires to be adjourned or to be transferred to a superior court for trial, the young person shall be handed over to the care of his parents, guardian or relative and in default of any such person to a reliable person who shall be responsible for ensuring his attendance at the trial The witnesses shall be bound over to appear at the trial.

Art.173-Summunig of young person’s guardian.

Where the young person is brought before the court and his parent, guardian or other person in loco parentis is not present, the court shall immediately inquire whether such person exists and shall summon such person to appear without delay.

Art.174-Young person may be assisted by counsel.

The court shall appoint an advocate to assist the young person where;

(a) No parent, guardian or other person in loco parentis appears to represent the young person, or

(b) The young person is young is charged with an offence punishable; with rigorous imprisonment exceeding ten years or with death.

Art.175-Removal of young person from chambers.

Where any evidence or comments are to be given or made which it is undesirable that the young person should hear, he shall be removed from the chambers while such evidence or comments are being given or made.

Art.176-Hearing

(1) Where the young person is brought before the court all the proceedings shall be held in chambers. Nobody shall be present at any hearing except witnesses, experts, the parent or guardian or representatives of welfare organizations. The public prosecutor shall be present at any hearing in the High Court.

(2) All proceedings shall be conducted in an informal manner.

(3) The accusation or complain under Art.172 (2) or the charge under Art.172(3) shall be read out to the young person and he shall be asked what he has to say in answer to such accusation or charge.

(4) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admits the accusation or charge, the court shall record what the young person has said and may convict him immediately.

(5) If it is clear to the court from what the accused says that he fully understands and does not admit the accusation or charge, the court shall inquire as to what witnesses should be called to support such accusation or charge. The young person, his representative or advocate may cause any witnesses to be summoned.

(6) All witnesses shall be examined by the court and may thereupon be cross examined by the defence. All depositions shall be recorded.

(7) When the evidence is concluded, the defence may sum up and there—after the court shall give judgment.

Art.177-Judgment.

(1) The judgment shall specify the provisions of the law on which it is based. Where the young person is found not guilty, he shall be acquitted and set free forthwith. Where he is found guilty, the court shall impose the appropriate measure or penalty under Art.162. et seq. Penal Code.

(2) The court may call before it any person or representative of any institution with a view to obtaining information concerning the character and antecedents of the young person so as to arrive at a decision which is in the best interest of the young person.

(3) After these persons have been heard, the defence may reply and call his witnesses as to character, who shall be interrogated by the court and thereupon the defence shall address the court as to sentence.

(4) Judgment shall be given as in ordinary cases. The court shall explain its decision to the young person and warm him against further misconduct.

Asdrt.178-Order which may be made against parents and guardians.

Where it thinks fit the court may warn, admonish or blame the parents or other person legally responsible for the young person where it appears that they have failed to carry their duties.

Art.179-Cost of upkeep of young person in certain circumstances.

(1) The parents or other person legally responsible for the care of a young person may be ordered to bear all or part of the cost of his upkeep and training where owing to their failure to exercise proper care and guardian ship the court has ordered the young person to be sent to the care of another person or to a corrective or curative institution.

(2) The scope and duration of such obligation shall be specified in the judgment.

Art.180-Variation or modification of order made in respect of young person.

Any court which has sentenced a young person to a measure may at any time of its own motion or on the application of the young person, his legal representative or the person or institution to which he was entrusted, vary or modify such order if the interest of the young person so requires.

 

PROCEDURE IN CASE OF DEFAULT


Procedure in Case of Default

Art 160-Principle.

(1) The provisions of this Chapter shall apply where the accused fails to appear whether the prosecution is public or private but shall not apply to young offenders.

(2) Where the accused does not appear on the date fixed for the trail and no representative appears satisfactorily to explain his absence, the court shall issue a warrant for his arrest.

(3) Where the warrant cannot be executed, the court shall consider trying the accused in his absence. Where an order to this effect is made the provisions of the following articles shall apply.

Section 1-Failure to appear in public proceedings

Art.161- Conditions for trying accused person in his absence.

(1) Where the accused fails without good cause to appear on the day fixed for the bearing, the court shall record his absence and may direct that he be tried in his absence in accordance with provisions of this Section.

(2) No accused person may be tried in his absence under the provisions of this Section unless he is charged with;

(a) An offence punishable with rigorous imprisonment for not less than twelve years: or

(b) An offence under Art.354-365 penal Code punishable with rigorous imprisonment or fine exceeding five thousand dollars.

Art.162- Publication of summons.

Where the court decides to hear the case in the absence of the accused it shall order the publication of the summons which shall show the date fixed for the hearing. It shall contain a notification to the accused that he will be tried in his absence if he fails to appear.

Art.163. Hearing and judgment.

(1) Where the accused fails to appear after publication of the summons in accordance with Art.162 the case shall continue as in ordinary cases.

(2) The prosecution witnesses shall then be heard and the public prosecutor shall make his final submission.

(3) The court shall give judgment as in ordinary cases.

Art.164- Setting aside of judgment.

An application to set aside the judgment may be made on the conditions laid down in Art.197-202.

Procedure in Cases of Petty Offences


Procedure in Cases of Petty Offences

Art.167-Summoning of accused.

(1) Where a petty offence has been committed, the public or private prosecutor shall apply to the court having jurisdiction to summon the accused to appear.

(2) The application and the summons shall contain the name of the accused, the circumstances of the petty offence committed and the law and articles of the law to be applied.

Art.168-Accused may plead guilty in writing to petty offence.

The accused may return the summons to the court endorsing thereon that he pleads guilty to such offence. Such endorsement shall be dated and signed by the accused. In such a case and without prejudice to the provisions of Art.189 (3), he shall be dispensed with the necessity of appearing in court in answer to the summons.

Art.169- Proceedings and judgment.

(1) On receipt of the summons so endured, the court shall record the plea of guilty and, having ascertained the facts of the case from the prosecutor, shall sentence the accused and send him a copy of the judgment.

(2) Where the court proposed to impose a fine only, it shall do so forth with

(3) Where the court intends to impose a sentence of arrest, compulsory labor, a warning or reproof, it shall summon the accused to appear and shall give the accused an opportunity to defend himself before sentence is passed.

 

Art.170-procedure where accused appears before the court charge with petty offence.

 

(1) Where the accused does not endorse on the summons that he pleads guilty, he shall appear on the day and at the time fixed for the hearing.

(2) The prosecutor and the accused shall take such steps as are necessary to secure the attendance of their witnesses, if any.

(3) The procedure shall be oral. The court shall only record the salient part of the evidence of each witness. It shall give judgment orally recording briefly the reasons for its judgment and mentioning the provisions of the law under which judgment is given.

(4) Where the accused fails without good cause to appear in private proceedings the court shall give judgment forthwith.

FAILURE TO APPEAR IN PRIVATE PROCEEDINGS


Failure to appear in private proceedings

Art.165-Absence of private prosecutor.

(1) Where the private prosecutor fails without good cause to appear on the date fixed for the hearing, the court shall strike out the case and order the discharge of the accused.

(2) Where a case has been struck out under sub-art (1), the private prosecutor may, within fifteen days of such striking out, apply to the court to have a fresh hearing date fixed. No application shall be granted unless the private prosecutor satisfies the court that his failure to attend on the day of the hearing was due to causes beyond his control.

(3) Where no application is made within fifteen days or it is dismissed, the striking out shall be final with regard to the private prosecutor.

Art.166-Absece of accused.

Where the accused is absent, the provisions of Art. 162 and 163 shall not apply and a bench warrant shall be issued.

Preliminary Inquiry and Committal for Trial


Preliminary Inquiry and Committal for Trial

 

Art.80.—Principle.

 

(1) Where any person is accused of an offence under Art. 522 (homicide in the first degree) or Art. 637 (aggravated robbery) a preliminary inquiry shall be held under the provisions of this Book.

Provided that nothing in this Article shall prevent the High Court from dispending with the holding of a preliminary inquiry where it is satisfied by the public prosecutor that the trial can be held immediately.

(2) Where any person is accused of any other offence triable only by the High Court no preliminary inquiry shall be held unless the public prosecutor under Art. 38 (b) so directs.

(3) The provisions of this Book shall not apply to offences coming within the jurisdiction of the High Court which have been committed by young persons.

 

Art.81.—Court having jurisdiction.

 

(1) Without prejudice to the provisions of Art. 99-107, the preliminary shall be held before the Woreda Guezat Court within whose area of jurisdiction the offence was committed.

 

Art.82.—Procedure.

 

(1) All preliminary inquiries shall be held in the manner provided by the following Articles.

(2) An adjournment may be granted on the conditions laid down in Art. 94.

 

Art.83.—Opening of preliminary inquiry.

 

(1) Where the public prosecutor decides under Art. 80 (2) that a preliminary inquiry shall be held, he shall send a copy of his decision to the Woreda Guezat Court having jurisdiction and, where appropriate, to the public prosecutor acting before such court.

(2) The court shall fix the day on which the inquiry shall be held and cause to be summoned such witnesses as the prosecutor may wish to call in support of the prosecution.

(3) The case for the prosecution shall be conducted by the public prosecutor acting before the committing court.

 

Art.84.—Taking evidence for prosecution.

 

(1) Where the accused person appears or is brought before it, the court shall require the prosecutor to open his case and to call his witnesses.

 

Art.85.—Accused asked whether he wishes to make a statement.

 

(1) After the witnesses for the prosecution have been heard and their evidence recorded, the court shall ask the accused whether he wishes to make a statement in answer to the charge.

(2) He shall be informed that the preliminary inquiry does not constitute a trial and that the decision as to his guilt or innocence will be taken by the High Court and not by the committing court.

(3) He shall be informed that he is not bound to say anything but that any statement he may wish to make will be taken down in writing and may be put in at his trial.

 

Art.86.—Statement of accused.

 

(1) If the accused elects to make no statement, he shall forthwith be committed for trial before the High Court.

(2) If the accused elects to make a statement, such statement shall be taken down in writing, read over to him, signed by the accused and kept in the file.

 

Art.87.—Additional witnesses.

 

The court may at any time call any witness whose testimony it thinks necessary in the interests of justice, notwithstanding that the prosecutor has not applied for such witness to be summoned.

 

Art.88.—Recording of evidence.

 

Evidence shall be recorded in accordance with Art. 147 and the evidence of each witness shall be recorded on separate sheets of paper.

 

Art.89.—Committal for trial.

 

(1) After the statement, if any, of the accused has been taken down, the court shall commit the accused for trial before the High Court without specifying the charge or charges on which he is committed for trial.

(2) Such charge or charges shall be specified in the charge framed by the public prosecutor in accordance with Art. 109-122 of this Code.

(3) The court shall then require the accused to give a list of the witnesses he wishes to call at his trial together with their addresses.

 

Art.90.—Bond of witnesses.

 

(1) All witnesses who have given evidence at the preliminary inquiry shall execute before the committing court bonds binding themselves to be in attendance before such court and on such date as they shall be summoned to appear.

(2) Any witness who refuses to execute the bond may be kept in custody until the trial or until he binds himself.

 

Art.91.—Record to be forwarded to registrar.

 

(1) When the accused is committed for trial, the committing court shall send the original record and the exhibits (if any) to the registrar of the High Court. Any exhibit which from its bulk or otherwise cannot conveniently be forwarded to the registrar of the High Court may remain in the custody of the police.

(2) A list of all exhibits showing which of them are forwarded with the record and which remain in the custody of the police shall be sent to the registrar of the High Court with the record.

(3) The registrar of the High Court shall be responsible for making copies of the record and sending one to the public prosecutor and one to the accused.

 

Art.92.—Contents of record.

 

(1) The record shall contain the following particulars:-

(a) The serial number of the case; and

(b) The date of the commission of the offence; and

(c) The date of the accusation, if any; and

(d) The name and address of the accuser, if any; and

(e) The name, address occupation and age, if known, and nationality of the accused; and

(f) The offence shown and, where appropriation, the value of the property in respect of which or the special status of the person against whom the offence was committed; and

(g) The date of the warrant of arrest, if any, or on which the accused was first arrested; and

(h) The date on which the accused was first brought before a court; and

(i) The name of the prosecutor and, where appropriate, of the advocate for the defense; and

(j) The date of and reasons for any adjournment that may have been granted; and

(k) The date on which the preliminary inquiry was completed; and

(l) All statements made in the course of the preliminary inquiry, including those which may have been made by the accused; and

(m) the list of defense witnesses.

 

(2) The same particulars shall appear in the copy of the proceedings sent to the public prosecutor and the accused.

 

Art.93.—Accused may be remanded.

 

Without prejudice to the provisions of this Code relating to release on ball the committing court may order that the accused be kept on remand until the trial.

 

Costs in Criminal Cases


Costs in Criminal Cases

Art.220. – Costs of public prosecution.

 

(1) All the costs of public prosecutions, including appeals, shall be borne by the government.

(2) Where exceptional costs have been incurred by the prosecution for a reason attributable to the convicted person and he is a person of property, the court may, in addition to any other lawful punishment, order him to pay the whole or any of the costs incurred by the prosecution as taxed by the registrar of the court.

(3) Where a public prosecution has been instituted in respect of an offence. punishable on complaint and the injured party withdraws his complaint (Art. 221 Penal Code), he shall be liable for all the costs of the prosecution.

 

Art.221. – Costs of private prosecution.

 

(1) The costs of private prosecution shall be borne by the private prosecutor in accordance with Art. 46.

(2) Where in a private prosecution the accused is acquitted and the court is on opinion that the charge was not made in good faith, it may order the private prosecutor to pay the whole or any part of the costs incurred by the accused.

(3) Where a private prosecution is stayed as provided in Art. 48, all the costs of the private prosecution shall be borne by the government.

 

Art.222. – Injured party.

 

(1) Where the injured party claims compensation in a criminal case, he shall pay:

(a) the court fees on the sum claimed as though it were a civil case; and

(b) the costs of summoning witnesses and calling experts.

(2) Where the injured party succeeds in his claim, the court shall order the accused to pay the court fees and costs mentioned in sub-art. (1).

The implementation of the concept in our country, in our country,


The implementation of the concept in our country, in our country,

Before discussing the jurisdiction of the courts in our country, it is necessary to first make a few points on the content and implementation of the concept. In order to have a clear picture of the place, current situation and future directions of our country’s legal and constitutional system, we must begin by giving a national definition of the concept. What is an Inquiry? Except in the United Kingdom, the United States, France, or any other country, the answer is no. This results from two things. the first; Administrative law is a reflection of a country’s public administration, political and constitutional system and history more than other domestic laws. As a result, the principles and concepts of the Inquisition and other administrative laws differ significantly from country to country.

The second point that accompanies this idea is that any interpretation presented to an inquiry judge provides a partial answer to the basic themes of the concept and its application. Therefore, if we try to copy the divorce from England or France and apply it in our country on loan or in the name of experience, it will be ‘cow dung’. There is no clear picture of the nature and performance of the Inquisition in Ethiopia, and there are only a handful of cases that have been presented to the courts. This caused the concept to be inconsistent.

If we start from the beginning, the question is, is there an inquisitive judiciary in Ethiopia? There is no definite answer to this question. If given, it will not be valid. It is possible to unravel the complexity of the question, break it down into sub-questions, and come up with a concise conclusion. In this way, its existence is based on fact. Here are some questions to be answered. Do our courts have jurisdiction to review and correct the actions of the administration? If so, what is the legal and constitutional basis for their authority? What are the issues that can be considered by the Inquiry? In other words, what administrative functions can the courts investigate? What grounds of judicial review can administrative actions be considered in court? When a client asks for an appeal to be heard by an investigator, what is the procedure that goes from questioning to ‘hearing and decision making’? What decisions can the courts make when an appeal is made to an inquiry? That is, what can the party who has been harmed by the administrative action find in the court? If there is an inquiry in Ethiopia, all the above questions need to be answered. Sometimes there are answers to some questions, but for others it is difficult to find answers. The final conclusion in answering these questions is that judicial activism, even if it is not judicial activism, requires courage to be fully implemented in Ethiopia. Judges, on the one hand, must stand up for the rights and freedoms of individuals and, on the other hand, refrain from interfering in the work of the executive. Although the concept and scope of the Inquisition in general, and its structure in Ethiopia in particular, will be explored in subsequent chapters, one key and fundamental point should always be kept in mind.

Namely: Administrative law in Ethiopia is not yet independent of the constitution and civil law. The legitimacy of the administration’s actions is not determined by an independent administrative law or a judicial inquiry system. There is no separate administrative justice system (civil and criminal justice system) that holds the administration accountable for its actions, except for a limited number of cases that the legislature allows to appeal.

የአስተዳደር ውሳኔ ምንድነው?


አስተዳደራዊ ውሳኔ ምንድነው?

‘አስተዳደራዊ ውሳኔ’ በአስተዳር ህግ ውስጥ ከቃል አጠቃቀም፣ ከይዘትና ከወሰን አንጻር ቁርጥ ያለ መደብ ከሌላቸው ፅንሰ ሀሳቦች መካከል ጎልቶ ይወጣል፡፡ ውስብስብነቱ ከፅንሰ ሀሳቡ ወካይ ስያሜ ይጀምራል፡፡ ‘አስተዳደራዊ ውሳኔ’ በሚል እዚህ ላይ መጠቀሱም በአገራችን የአስተዳደር ህግ ውስጥ መደበኛ መጠሪያው ቢሆን ይበጃል በሚል ብቻ ነው፡፡ ጀርመኖች እንኳን የራሳቸውን ወካይ ቃል መፍጠር ተስኗቸው አሁን ላይ በአስተዳደር ህጋቸው ዐቢይ ስፍራ ይዞ የሚገኘውን ‘Administrative act’ (Verwaltungsakt) በሚል የሚጠሩትን ፅንሰ ሀሳብ ለማዳበር ከፈረንሳዮች acte administrative ለመዋስ ተገደዋል፡፡

‘Administrative act’ (Verwaltungsakt) is a core concept of the German administrative law. It covers most of the actions of the administrative authorities through which they affect the legal interests of an individual. The origin of this concept is traced from the French concept of acte administratif from which it was borrowed by the German jurists and developed into a German concept since 1826 onwards.a

በእንግሊዝኛው ፍቺ ከወሰድነው Administrative Decision በይዘቱ Administrative Act ውስጥ የሚጠቃለል ሲሆን ዘርፈ ብዙ መልክ ካላቸው አስተዳደራዊ ተግባራት መካከል አንድ ነጠላ ተግባርን ብቻ ይወክላል፡፡ ሆኖም ለአገራችን የአስተዳደር ህግ ‘አስተዳደራዊ ተግባር’ ወይም ‘አስተዳደራዊ ድርጊት’ የሚለውን ቃል ብንጠቀም ገላጭነቱ አይጎላም፡፡ ከዚህ በተጨማሪ አስተዳደራዊ ድንጋጌ ማውጣት እንዲሁም ምርመራ፣ ቁጥጥርና ክትትል ሁሉም የአስተዳደር ተግባራት እንደመሆናቸው ዳኝነታዊ ባህርይ ያላቸውን ተግባራት ለይቶ ለማመልከት ውስን ይዘት ያለውን ቃል መጠቀም ያስፈልጋል፡፡ ከዚህ አንጻር በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ‘የአስተዳደር ውሳኔ’ ወይም ‘አስተዳደራዊ’ ውሳኔ የሚለው ቃል ዳኝነታዊ ባህርይ ያላቸውን ተግባራት ለመግለጽ ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ ሆኖም በመደበኛ ትርጓሜው አደናጋሪ መልዕክት ስለሚፈጥር ይዘቱንና ፍቺውን በቅድሚያ መወሰን ያስፈልጋል፡፡

እ.ኤ.አ. በ1976 ዓ.ም. በወጣው የጀርመን የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ የአስተዳደር ተግባር (Administrative act) የሚከተለው ፍቺ ተሰጥቶታል፡፡

Administrative act is every order, decision or other sovereign measure taken by an authority for the regulation of a particular case in the sphere of public law and directed at immediate external legal consequences.b

ወደ አማርኛ ስንመልሰው፤

የአስተዳደር ተግባር ማለት ቅርብና ውጫዊ የህግ ውጤት የሚያስከትል በህዝብ አስተዳደር ህግ ማዕቀፍ ውስጥ አንድን ልዩ ሁኔታ ለመቆጣጠር ሲባል ስልጣን ያለው አካል የሚሰጠው ትዕዛዝ፣ ውሳኔ ወይም ሌላ ማናቸውም ሌላ ሉዓላዊ እርምጃ ነው፡፡

በትርጓሜው ውስጥ ተጨማሪ ሰፊ ማብራሪያ የሚሹ ንዑስ ሀሳቦች ታጭቀዋል፡፡ ሆኖም በአጭሩ ለማስቀመጥ ያህል በጀርመን የአስተዳደር ህግ የአስተዳደር ተግባር ማለት ህግ ለማስፈጸምና የአስተዳደር ስራ ለማከናወን ስልጣን የተሰጣቸው ተቋማት ይህን ህዝባዊ ስልጣናቸውን (public functions) በመገልገል የሚሰጡትን ትዕዛዝ፣ ውሳኔ ወይም ማናቸውም በማድረግ፣ ባለማድረግ የሚገለጽ እርምጃ ሁሉ ያጠቃልላል፡፡ ይህም ማለት በውል ወይም ከውል ውጪ ኃላፊነት ህጎች ስር የሚሸፈኑ ግላዊ ድርጊቶች፣ ውሳኔዎች፣ እርምጃዎች ወዘተ…በአስተዳደር ተግባር ስር አይሸፈኑም፡፡

በትርጓሜው ላይ ‘ልዩ ሁኔታ ለመቆጣጠር’ ሲባል ተግባሩ ህጋዊ ውጤት እንደሚያስከትል ወሰኑም በአንድ ልዩ ሁኔታ ላይ ያነጣጠረ እንጂ ጠቅላላ ተፈጻሚነት እንደሌለው ያመለክታል፡፡ ስለሆነም የበታች ሠራተኛ ለበላይ ኃላፊ የሚያቀርበው የውሳኔ ሀሳብ፣ ሪፖርት ወይም የምርመራ ውጤት ራሱን ችሎ ህጋዊ ውጤት የማይከተለው በመሆኑ እንደ አስተዳደራዊ ተግባር አይቆጠርም፡፡ በአንድ ዘርፍ በተሰማሩ ነጋዴዎች ላይ የተወሰደ እርምጃ (ለምሳሌ ስጋ ሻጮች ማሟላት ያለባቸው የጥራት ደረጃ) ከላይ በተቀመጠው ትርጓሜ ውስጥ አይወድቅም፡፡ ምክንያቱም ተፈጻሚነቱ ሁሉንም የዘርፍ ነጋዴዎች ስለሚያቅፍ ጠቅላላነት ይታይበታል፡፡ በመጨረሻም ህጋዊ ውጤቱ በአስተዳደሩ ውስጣዊ መዋቅር ተወስኖ የሚቀር (ለምሳሌ በአንድ ነጋዴ ላይ እርምጃ እንዲወሰድ የበላይ ኃላፊው ለበታች ሠራተኛ የሚያስተላልፈው ማሳሰቢያ) ከሆነ በአስተዳደራዊ ተግባር ውስጥ አይመደብም፡፡

የአሜሪካው የፌደራል አስተዳር ስነ ስርዓት ህግ ተፈጻሚነቱ አስተዳደራዊ ድንጋጌ የማውጣት (rule making) እና አስተዳደራዊ ዳኝነት (adjudication) የመስጠት ሂደቶች ላይ ነው፡፡ በህጉ ላይ በተሰጠው ፍቺ አስተዳደራዊ ዳኝነት ማለት በውጤቱ ‘ትዕዛዝ’ የሚያቋቁም የአስተዳደር ሂደት (agency process for the formulation of an order) ነው፡፡ ትዕዛዝ የሚለው ቃል በአስተዳደር ስነ ስርዓት ህጉ ላይ ፍቺ የተሰጠው ሲሆን ይዘቱ እንደሚከተለው ይነበባል፡፡

order means the whole or a part of a final disposition, whether affirmative, negative, injunctive, or declaratory in form, of an agency in a matter other than rule making but including licensing.c

‘ትዕዛዝ’ ከጀርመኑ ‘የአስተዳደር ተግባር’ ጋር ሲነጻጸር መሰረታዊ ልዩነት አይታይበትም፡፡ ጉዳዩን የሚቋጭ የመጨረሻ መሆኑ ህጋዊ ውጤት እንደሚከተለው ይጠቁመናል፡፡ በይዘቱ አንድ ድርጊት እንዳይፈጸም፣ እንዲፈጸም ወይም የአንድ ሁኔታ (መብት) መኖር/አለመኖር የሚያረጋግጥ መግለጫ ወይም ከአስተዳደራዊ ድንጋጌ ማውጣት ውጪ ያለ ማንኛውም የመጨረሻ እልባት የሚሰጥ ነው፡፡

በመቀጠል የአገራችን የፌደራል ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ (1993) የተጠቀመውን ቃል እና አፈታቱን እናያለን፡፡ በረቂቅ አዋጁ የትርጓሜ ክፍል አንቀጽ 2 /2/ እንደተመለከተው አስተዳደራዊ ውሳኔ ማለት፤

ማናቸውም አስተዳደራዊ ባህርይ ያለውን ተግባር ወይም ነገር ከመፈጸም ጋር የተያያዘ ውሳኔ ወይም ውሳኔ አለመስጠትን ጨምሮ ቅጣትን ለመጣል፣ ወይም መፍትሔ ለመስጠት ወይም የመከላከል ዓላማ ወይም ውጤት ያለው በአስተዳደር ተቋማት የሚሰጥ ማናቸውም ውሳኔ፣ ትዕዛዝ ወይም ብይን [ነው፡፡]

የትርጓሜውን ይዘት ይበልጥ ለመረዳት የእንግሊዝኛውን ቅጂ መመልከቱ ጠቃሚ ነው፡፡

Administrative Decision means any decision, order or award of an agency having as its object or effect the imposition of a sanction or the grant or refusal of relief, including a decision relating to doing or refusing to do any other act or thing of an administrative nature, or failure to take a decision

በቀጣይ በ2001 ዓ.ም. በተዘጋጀው ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ አዋጅ አርቃቂዎቹ የተለየ አገላለጽ መጠቀም መርጠዋል፡፡ በረቂቁ አንቀጽ 2/2/ ላይ አስተዳደራዊ ውሳኔ እንደሚከተለው ተተርጉሟል፡፡

አስተዳደራዊ ውሳኔ ማለት ተጨባጭ ሕጋዊ ግንኙነቶችን ለመመስረት፣ ለማሻሻል፣ በምርመራ ለማረጋገጥ ወይም የተሟላ ለማድረግ ለአንድ ጉዳይ የተወሰነ መፍትሔ የመስጠት ዓላማ ያለውና በግለሰብ ወይም በተወሰኑ ሰዎች ላይ ተፈጻሚነት ያለው በተቋሙ የሚሰጥ ሕጋዊ ውሳኔ ሲሆን፣ አስተዳደራዊ ባህርይ ባለው ተግባር ወይም ጉዳይ ላይ ውሳኔ አለመስጠትንም ይጨምራል፡፡

በሁለቱም ረቂቆች ላይ የሚታየው ገላጭነት የጎደለው የቋንቋ አጠቃቀም አብዛኛው ሰው በቀላሉ አይረዳውም፡፡ ከዚህም አልፎ የህግ ባለሞያዎች፣ ዳኞች እና አስተዳዳሪዎች በጋራ የሚያግባባ አገላለጽ አልያዘም፡፡ ለምሳሌ በተለምዶ ሰርኩላር በሚል ስያሜ ጠቅላላ ተፈጻሚነት ኖሯቸው የሚተላፉ ትዕዛዞች የአስተዳደራዊ ውሳኔና የአስተዳደራዊ ድንጋጌ ከፊል ባህርያት ይጋራሉ፡፡ ሆኖም በአንደኛው ስር ለመፈረጅ ሁለቱም ትርጓሜዎች ግልጽ መለያ መስፈርት አላካተቱም፡፡ ለአስተዳደራዊ ውሳኔ ትርጓሜ ለማበጀት ጥሩ መነሻ የሚሆነው የፍርድ ቤት ውሳኔ ነው፡፡ ሁለቱን የሚያመሳስላቸው ብዙ ነጥቦች አሉ፡፡ አስተዳደራዊ ሆነ የፍርድ ቤት ውሳኔ ሁለቱም ምንጫቸው ዳኝነታዊ ስልጣን ነው፡፡ በዳኝነት ፍሬ ነገሩን የማረጋገጥና በተረጋገጠው ፍሬ ነገር ላይ ህጉን ተፈጻሚ የማድረግ ተግባራት ይከናወናሉ፡፡ ዓላማው አከራካሪ የሆነ አንድ ተለይቶ የታወቀ ጉዳይ (particular case) መቋጨት ነው፡፡ ጉዳዩን በመቋጨት የሚነገረው ትዕዛዝ፣ ብይን ወይም ውሳኔ በባለጉዳዮች ወይም ሶስተኛ ወገኖች ላይ ህጋዊ ውጤት ያስከትላል፡፡ እነዚህ ወሳኝ ባህርያት በጀርመኑ እና የአሜሪካው የአስተዳደር ህጎች ላይ በግልጽ ተለይተዋል፡፡

በአንድ የአስተዳደር መ/ቤት የተፈጸመ ተግባር የአስተዳደር ውሳኔ ነው ወይስ አይደለም? የሚለው ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ውስጥ መሰረታዊ ከሚባሉት ውስጥ አንዱ ነው፡፡ ጥያቄው ተቋሙ ካሉት ጠቅላላ የማስተዳደር (ህግ ማስፈጸም)፣ ከፊል የህግ አውጭነት እና ከፊል የዳኝነት ስልጣናት መካከል የትኛውን እየተገለገለ እንደሆነ የሚለይበት ነው፡፡ የጥያቄው ሌላ መልክ ሲታይ ተቋሙ የፈጸመው ተግባር በባህርዩ ዳኝነታዊ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጥያቄ ይመልሳል፡፡ የውሳኔ ሰጭውን የስልጣን እና የተግባር ዓይነት መለየት በህጉ የአፈጻጸም ወሰን ላይ የራሱ ጉልህ እንደምታዎች አሉት፡፡ ጠቅለል ባለ አነጋገር የአስተዳደር መ/ቤቶች ዳኝነታዊ ወይም የህግ አውጭነት ስልጣናቸውን በሚገለገሉበት ጊዜ ካልሆነ በስተቀር ሙሉ በሙሉ በአስተዳደር ስልጣን ውስጥ የሚወድቁት ድርጊቶች በመደበኛ ፍ/ቤቶች ቁጥጥር ሊደረግባቸው አይችልም፡፡ በሌላ አነጋገር አስተዳደራዊ ውሳኔ ወይም ድንጋጌ ባልሆነ ጉዳይ ላይ የአጣሪ ዳኝነት ስልጣን አይኖራቸውም፡፡ የአስተዳደር መ/ቤቶች ዳኝነታዊ ስልጣናቸውን ተጠቅመው አስተዳደራዊ ውሳኔ ሲሰጡ መሰረታዊ የውሳኔ አሰጣጥ መርሆዎች ተፈጻሚ መሆን ይጀምራሉ፡፡

ባህርያትና የስልጣን ምንጭ፣


⚖️ ባህርያትና የስልጣን ምንጭ   

አስተዳደራዊ ድንጋጌ ማለት ከህግ አውጭው በተሰጠ የውክልና ስልጣን ገደብ ውስጥ በስራ አስፈፃሚውና የአስተዳደር መ/ቤቶች የሚወጣ የበታች ህግ (subordinate legislation) ነው፡፡ በውክልና ህግ ማውጣት የአስተዳደር ህግ አይነተኛ መገለጫ ነው፡፡ የስራ አስፈፃሚው አካል ህግ የማውጣት ስልጣን ከጊዜ ወደ ጊዜ እያደገ መምጣት የነፃ ገበያ ክስተትን ተከትሎ የመጣው ዘመናው የማህበራዊ ደህንነት መንግስት (welfare state) ካስመዘገባቸው እድገቶች መካከል በቀዳሚነት ይጠቀሳል፡፡

በውክልና ህግ ለማውጣት ዋናው የስልጣን ምንጭ ህግ አውጭው እንደመሆኑ የተወካዮች ም/ቤት በማያወላውልና ግልጽ በሆነ መልኩ ስልጣኑን በከፊል ቆርሶ ለሚኒስትሮች ም/ቤት ወይም ለአስተዳደር መ/ቤቶች ካልሰጠ እነዚህ አካላት ከህገ መንግስት የመነጨ የህግ አውጭነት ስልጣን የላቸውም፡፡ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት የሚኒስትሮች ም/ቤት ሆነ የአስተዳደር መ/ቤቶች ደንብና መመሪያ እንዲያወጡ በቀጥታ ሆነ በተዘዋዋሪ ስልጣን አይሰጣቸውም፡፡ በፌደራል ደረጃ ህግ የማውጣት ስልጣን የተወካዮች ም/ቤት ሲሆን በክልል ደረጃ ደግሞ የክልሉ ምክር ቤት ነው፡፡ ከዚህ ውጭ ህግ የማውጣት ስልጣን የተሰጠው አካል በህገ-መንግስቱ ላይ የለም፡፡

የውክልና ስልጣን በሌለበት ሁኔታ የሚወጣ ማንኛውም ደንብ ሆነ መመሪያ ከስልጣን በላይ እንደመሆኑ የህጋዊነት መስፈርትን አያሟላም፡፡ በእርግጥ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በፓርላማው ፀድቆ ከታወጀ የሚኒስትሮች ም/ቤት ውስን ለሆነ ጊዜ ሲቪል እና ፖለቲካዊ መብቶችን ደንብ በማውጣት ሊገድብ ይችላል፡፡ ከዚህ ውጭ የሚኒስትሮች ም/ቤት በቀጥታ ደንብ ለማውጣት የሚችልበት ህገ መንግስታዊ ስልጣን የለውም፡፡

የስልጣኑ ምንጩ የተወካዮች ም/ቤት ብቻ ነው ከተባለ ይህ አካል ስልጣኑን በከፊል ቆርሶ በውክልና ማስተላለፍ ይችላል? የሚለውን ጥያቄ መመርመሩ ተገቢ ሆናል፡፡ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት ላይ ይህን የሚፈቅድለት ግልጽ ድንጋጌ የለም፡፡ ብዙዎች የመስኩ ምሁራን እንደሚስማሙበት ግን ህግ አውጭው ስልጣኑን በከፊል በውክልና ለማስተላለፍ ከህግ አውጭነቱ የሚመነጭ ስልጣን (inherent power) አለው፡፡ እንዲያም ሆኖ ያለገደብ ከህዝብ የተሰጠውን ስልጣን በውክልና ስም ሊያስተላልፍ አይችልም፡፡

በመሰረቱ በውክልና ስልጣን የሚወጣ ህግ ከመንግስት አስተዳደር እየተለጠጠ መምጣት ጋር ተያያዥ የሆኑ አስገዳጅ ሁኔታዎች ያመጡት ክስተት ነው፡፡ ስለሆነም እንደ ልዩ ሁኔታ እንጂ በመርህ ደረጃ ተቀባይነት የለውም፡፡ ህግ አውጭው ምንም እንኳን በከፊል ስልጣኑን ማስተላለፍ ቢኖርበትም የፖሊሲ ጥያቄዎችን የሚነኩ መሰረታዊ ጉዳዮች በደንብ ወይም በመመሪያ እንዲወሰኑ ውክልና መስጠት የለበትም፡፡ የተፈጻሚነቱ ወሰኑ በህግ አውጪው በሚወጣው ህግ ላይ የሚታዩ ቀዳዳዎችን ለመድፈን ብሎም የፖሊሲ ጥያቄዎችን በማይነኩ ዝርዝርና ጥቃቅን ቴክኒካል ጉዳዮች መገደብ አለበት፡፡ ከዚህ አንጻር አፈጻጸሙ በጠባቡ ሊሆን ይገባዋል፡፡


አስፈላጊነት

ብቁና ውጤታማ አስተዳደር እንዲሰፍን የአስተዳደር መ/ቤቶች በህግ የተሰጣቸውን ስልጣን፣ ተግባርና ግዴታ በተጨባጭ ማሳካት ይጠበቅባቸዋል፡፡ ስኬት እንዲኖር ደግሞ የማስፈፀም ስልጣን ብቻውን በቂ አይሆንም፡፡ ጠቅለል ያለ ይዘት ያላቸው በፓርላማ የሚወጡ ህጐች የፖሊሲ አቅጣጫዎችን ከመጠቆም ባለፈ ቴክኒካልና ዝርዝር ጉዳዮችን ስለማይዳስሱ በየጊዜው ለሚነሱ ችግሮች ወቅታዊና ውጤታማ ምላሽ ለመስጠት ይሳናቸዋል፡፡ ስለሆነም አስተዳደራዊ ድንጋጌ የማውጣት ስልጣን አስፈላጊነት ከሁለት አቅጣጫዎች ማለትም ከአስተዳደር ስራ ውጤታማነት እና ከህግ አውጭው ውስንነት አንፃር ሊቃኝ ይችላል፡፡

አስፈላጊነቱ ጎልቶ ቢታይም በመስኩ ሊቃውንት ጠንካራ ተቃውሞ ሳይገጥመው አልቀረም፡፡ እንደ ብዙዎች እምነት የአስተዳደር መ/ቤቶች ህግ የማውጣት ስልጣን በዜጐች መብት ላይ በሩን ዘግቶ ወደ አምባገነናዊነት የሚያመራ አደገኛ አካሄድ ነው፡፡ ተቃውሞው መሰረቱ ንድፈ ሀሳባዊ ሲሆን የስልጣን ኢ-ተወካይነት ንድፈ ሀሳብ (theory of non delegability of power) አንዱ ነው፡፡ በላቲን potestas delegari non potest delegare ተብሎ ሲጠራ በእንግሲዝኛው power once delegated should not be re-delegated የሚል ይዘት አለው፡፡ ይህም ወደ አማርኛ ሲመለስ ‘በውክልና የተሰጠ ስልጣን እንደገና በውክልና ሊተላለፍ አይችልም’ እንደ ማለት ነው፡፡ በአጭር አገላለፅ ህግ አውጭው ህግ የማውጣት ስልጣኑን የሚያገኘው ከመራጩ ህዝብ እንደመሆኑ ይህን በአደራ የተቀበለውን ስልጣን እንደገና (በድጋሚ) በውክልና ማስተላለፍ የለበትም ማለት ነው፡፡a

የህግ አውጭነት የስልጣን ምንጩ ህዝብ ነው፡፡ የአንድ አገር ህዝብ ተወካዮቹን ሲመርጥ ችሎታና ብቃታቸውን መሰረት አድርጐ ‘ያስተዳድሩኛል፤ ለእኔ ይሰሩልኛል፣ ትክክለኛውን ህግ ያወጡልኛል’ በሚል እምነት ጥሎባቸው ነው፡፡ ህግ አውጭው በውክልና በአደራ ከህዝቡ የተቀበለውን ስልጣን በአግባቡ በመገልገል ልማት፤ እድገት፤ ፍትህ፣ መልካም ስርዓትና ሰላም የሚያሰፍኑ ህጐችን ማውጣት አለበት፡፡ ህዝቡ ድምፁን ሰጥቶ ተወካዮቹን ሲመርጥና ስልጣን ሲሰጥ ይህን የህግ አውጭነት ስልጣን ላልተመረጡ ግን ለተሾሙ ስራ አስፈፃሚዎች በውክልና እንዲያስተላልፉት አይደለም፡፡ ከዚህ ሀሳብ በተቃራኒ ስልጣን በውክልና ከተላለፈ ህዝቡ ድምፅ ሰጥቶ ባልመረጣቸው ስራ አስፈፃሚዎች እየተገዛ ነው፡፡

ሁለተኛው የውክልና ህግ ንድፈ ሀሳባዊ ተቃውሞ ከስልጣን ክፍፍል መርህ (separation of powers) የሚነሳ ሲሆን ዞሮ ዞሮ መሰረቱ የአስተዳደር በደል እንዲንሰራፋ ያደርጋል የሚል ነው፡፡ በስልጣን ክፍፍል መርህ መሰረት ህግ ማውጣት ለህግ አውጭው፤ ህግ መተርጐም ለፍርድ ሰጭው፤ ህግ ማስፈፀም ለአስፈፃሚ ተብሎ የእያንዳንዱ የመንግስት አካል ስልጣኑ ተመድቦና ተለይቶ ተሰጥቷል፡፡ አንድ የመንግስት አካል በተደራራቢነት ከአንድ በላይ ስልጣን የያዘ እንደሆነ ከራሱ በላይ ተቆጣጣሪ የሌለው ስልጣኑን እንዳሻው የሚጠቀም አምባገነን ይሆናል፡፡ ስለሆነም ስራ አስፈፃሚው ከተመደበለት ህግ የማስፈፀም ተግባር በተጨማሪ በደንብና መመሪያ ስም ህግ የሚያወጣ ከሆነ ሁለት የመንግስት ስልጣናትን ደርቦ ስለመያዙ ያም የስልጣን ክፍፍል መርህን መጣሱ ግልጽነቱ ጐልቶ የሚታይ ሀቅ ነው፡፡

ከላይ በተጠቀሱት ሁለት ንድፈ ሀሳብ ተቃውሞዎች መሰረት በውክልና የሚወጣ ህግ አስተዳደራዊ አምባገነናዊነት፤ የአስተዳደር ብልሹነት እና በስልጣን አለአግባብ መገልገል እንዲሰራፋ ያደርጋል በሚል ከመስኩ ባለሙያዎች የሰላ ሂስና ትችት ሲገጥመው ቆይቷል፡፡ ለምሳሌ እንግሊዝ አገር ውስጥ ሎርድ ሄዋርት የተባሉ የተከበሩ ዳኛና ምሁር በአገራቸው በየጊዜው በፍጥነት እያደገ የመጣውን የአስተዳደር መ/ቤቶች በውክልና ህግ የማውጣት ስልጣን ‘The New Despotism’ በሚለው መጽሐፋቸው እ.ኤ.አ. በ1931 ዓ.ም. ያቀረቡት ጠንካራ ተቃውሞ የእንግሊዝ ፓርላማ ስለጉዳዩ የሚያጠና አጣሪ እንዲሾምና ምርመራ እንዲያደርግ ምክንያት ሆኗል፡፡b ይሁን እንጂ ከምርመራው በኋላ የቀረበው የምርመራ ሪፖርት (Committee on Ministers’ Powers Report) የደረሰበት ድምዳሜ የውክልና ህግ እንግሊዝ ውስጥ በፍጥነት እያደገ መሆኑን ይህም በመሰረተ ሀሳብ ደረጃ ተቀባይነት እንደሌለው ካተተ በኋላ በተግባር ግን የግድ አስፈላጊና መቅረት የሌለበት አሰራር መሆኑን በአጽንኦት ገልጿል፡፡c

ከላይ የቀረቡት ንድፍ ንድፈ ሀሳባዊ ተቃውሞዎች አሳማኝ የመሆናቸውን ያህል እየተወሳሰበ ከመጣው የመንግስት አስተዳደር ጋር ተያይዘው የሚነሱ ተግባራዊ ምክንያቶች አስፈላጊነቱን አይቀሬና የበለጠ አሳማኝ አድርገውታል፡፡ የአስተዳደር መ/ቤቶች በህግ አውጭው በሚወጡት አዋጆች ላይ ብቻ ተንተርሰው ውጤታማ አስተዳደር ማስፈን አይቻላቸውም፡፡ በተለያዩ አገራት እንደታየው ህግ አውጭው ከሚያወጣቸው ህጐች በበለጠ የአስተዳደር መ/ቤቶች የሚያወጧቸው መመሪያዎች በፍጥነት እየበዙ መጥተዋል፡፡d በየጊዜው እያደገና እየተወሳሰበ የመጣው የመንግስት አስተዳደር ስራና የህግ አውጭው ለዚህ ስራ ውጤታማነት የሚያግዙ ህጐችን በአይነትና በጥራት ለማቅረብ አለመቻል በውክልና ስልጣን የሚወጣ ህግ አማራጭ ሳይሆን የግድ መሆኑን ያሳየናል፡፡

ለዚህም ይመስላል ታዋቂው የአስተዳደር ህግ ምሁር ደብሊው ኤች. አር. ዌድ በውክልና የሚወጣ ህግን “መጥፎ ግን አስፈላጊ” (necessary evil) ሲል የሚገልፀው፡፡e ከህግ አውጭው በሚሰጥ ውክልና ህግ የማውጣት ስልጣንን በተግባር አስፈላጊ ካደረጉት ምክንያቶች መካከል የሚከተሉት በዋነኛነት ይጠቀሳሉ፡፡

የግዜ እጥረት፣

ህግ አውጭው ስልጣኑን በከፊል ቆርሶ በውክልና ለማስተላፍ ከሚገደ`ድባቸው ምክንያቶች አንዱ ከራሱ ከህግ አውጭነቱ የሚመነጭ ችግር ነው፡፡ አንድን አዋጅ ለመደንገግ ከሚወስደው ረጅም ጊዜና ተፈጻሚ ከሚሆነው የጠበቀ የስነ-ስርዓት አካሄድ አንጻር ውስብስብ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ችግሮችን ለመፍታት የሚያስችሉ ህጐችን በብዛትና በጥራት ለማውጣት አስቸጋሪ ነው፡፡f የተወካዮች ም/ቤትን ያየን እንደሆነ ከሁለት ወራት የክረምት የእረፍት ጊዜ በኋላ በመካከል ለአንድ ወር ለእረፍት ሲበተን ጠቅላላ የስራ ጊዜው ከዘጠኝ ወራት አይበልጥም፡፡g ከዘጠኙ ወራት ውስጥ ቅዳሜና እሁድ ተቀንሰው በሚቀሩት የስራ ቀናት ባሉት አጭር የስራ ሰዓታት ለአገሪቱ አስፈላጊ አዋጆችን ማውጣት አዳጋች ነው፡፡ የመስኩ ምሁራን እንደሚስማሙበት የአንድ አገር ፓርላማ ለተከታታይ 365 ቀናት ድፍን 24 ሰዓታት በስራ ላይ ቢቆይ እንኳን በብዛትና በጥራት ለአገሪቱ አስፈላጊ የሆኑ ህጐችን ማቅረብ ይሳነዋል፡፡h

በተወሰኑ ዘርፎች የተወካዮች ምክር ቤት ያወጣቸው አዋጆች እና በውክልና የወጡ መመሪያዎች ቁጥር ብናነጻጽር ከጊዜ እጥረት ጋር በተያያዘ ያለውን ችግር በተግባራዊ ምልከታ ለመመዘን ያስችለናል፡፡ ምክር ቤቱ ከ1987 ዓ.ም. ጀምሮ ቀረጥና ታክስ በሚመለከት (ማሻሻያዎችን ጨምሮ) ያወጣቸው አዋጆች በቁጥር ከ25 አይበልጡም፡፡ በዚህ ጊዜ ውስጥ እነዚህን ህጎች ለማስፈጸም በተለያየ ቅርጽና ስያሜ ተዋቅረው በነበሩትና በኋላም ከሐምሌ 2000 ዓ.ም. ጀምሮ ስልጣናቸውን አዋህዶ በተረከበው የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣንi በውክልና ስልጣኑ 129j መመሪያዎች ወጥተዋል፡፡ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ እንዲሁ የባንክ፣ የመድን፣ የአነስተኛ ፋይናንስ እና የካፒታል ዕቃ ኪራይ ስራዎችን ለመቆጣጠር ከወጡ ወደ ሰባት የሚጠጉ አዋጆችና በሌሎች ልዩ ህጎች በተሰጠው ስልጣን ከ110 በላይ መመሪያዎችን አውጥቷል፡፡k ሌሎች የአስተዳደር መ/ቤቶች እያንዳንዳቸው በቁጥር ወደ 100 የሚጠጉ መመሪያዎች ባይኖራቸውም ከብዛታቸው አንጻር ጠቅላላ ድምሩ ከ1000 ያልፋል፡፡ በዚህ ላይ የሚኒስትሮች ምክር ቤት እስከ ጥር 2008 ዓ.ም. ድረስ ያወጣቸውን 371 ደንቦች ስንጨምርበት በውክልና ስልጣን የሚወጡ አስተዳደራዊ ድንጋጌዎች ቁጥር ወደ ላይ በጣም ያሻቅባል፡፡

የተወካዮች ምክር ቤት እስከ ነሀሴ 2008 ዓ.ም. ድረስ ካወጣቸው አዋጆች ውስጥ ከግማሽ በላይ የሚሆኑት በአጭር ጊዜ የሚወጡ ዓለም ዓቀፍና የሁለትዮሽ ስምምነቶችና የብድር ማፅደቂያ አዋጆች ናቸው፡፡ ስለሆነም ም/ቤቱ ሁሉንም ደንቦችና መመሪያዎች ራሱ ለመደንገግ ቢወስን በተግባር ሊወጣው አይችልም፡፡

የእውቀት እጥረት፣

የህዝብ ተመራጮች ለመመረጣቸው ምክንያት እውቀት ወይም ብቃት አንዱ መለኪያ ቢሆንም ዋናው መስፈርት ግን በህዝብ ዘንድ ያላቸው አመኔታና ተቀባይነት ነው፡፡ በጠቅላላ ጉዳዮች ጠቅላላ እውቀት ይኖራቸዋል ብለን ብንገምት እንኳን ከመንግስት አስተዳደር ውስብስብነት አንፃር ቴክኒካል በሆኑ ጉዳዮች ላይ የበለጠ እውቀትና ችሎታ ያለው በአስተዳደር መ/ቤቶች ዘንድ ነው፡፡l ስለሆነም ፓርላማው ትኩረቱን በፖሊሲ ጉዳዮች ላይ በማነጣጠር ዝርዝር የአፈፃፀም ስልት የሚጠይቁ ቴክኒካል 

የአስተዳደራዊ ውሳኔ አሰጣጥ መርህ እና ስርዓትአስተዳደራዊ ውሳኔ ምንድነው?


የአስተዳደራዊ ውሳኔ አሰጣጥ መርህ እና ስርዓት
አስተዳደራዊ ውሳኔ ምንድነው?

‘አስተዳደራዊ ውሳኔ’ በአስተዳር ህግ ውስጥ ከቃል አጠቃቀም፣ ከይዘትና ከወሰን አንጻር ቁርጥ ያለ መደብ ከሌላቸው ፅንሰ ሀሳቦች መካከል ጎልቶ ይወጣል። ውስብስብነቱ ከፅንሰ ሀሳቡ ወካይ ስያሜ ይጀምራል። ‘አስተዳደራዊ ውሳኔ’ በሚል እዚህ ላይ መጠቀሱም በአገራችን የአስተዳደር ህግ ውስጥ መደበኛ መጠሪያው ቢሆን ይበጃል በሚል ብቻ ነው። ጀርመኖች እንኳን የራሳቸውን ወካይ ቃል መፍጠር ተስኗቸው አሁን ላይ በአስተዳደር ህጋቸው ዐቢይ ስፍራ ይዞ የሚገኘውን ‘Administrative act’ (Verwaltungsakt) በሚል የሚጠሩትን ፅንሰ ሀሳብ ለማዳበር ከፈረንሳዮች acte administrative ለመዋስ ተገደዋል።
‘Administrative act’ (Verwaltungsakt) is a core concept of the German administrative law. It covers most of the actions of the administrative authorities through which they affect the legal interests of an individual. The origin of this concept is traced from the French concept of acte administratif from which it was borrowed by the German jurists and developed into a German concept since 1826 onwards.a
በእንግሊዝኛው ፍቺ ከወሰድነው Administrative Decision በይዘቱ Administrative Act ውስጥ የሚጠቃለል ሲሆን ዘርፈ ብዙ መልክ ካላቸው አስተዳደራዊ ተግባራት መካከል አንድ ነጠላ ተግባርን ብቻ ይወክላል። ሆኖም ለአገራችን የአስተዳደር ህግ ‘አስተዳደራዊ ተግባር’ ወይም ‘አስተዳደራዊ ድርጊት’ የሚለውን ቃል ብንጠቀም ገላጭነቱ አይጎላም። ከዚህ በተጨማሪ አስተዳደራዊ ድንጋጌ ማውጣት እንዲሁም ምርመራ፣ ቁጥጥርና ክትትል ሁሉም የአስተዳደር ተግባራት እንደመሆናቸው ዳኝነታዊ ባህርይ ያላቸውን ተግባራት ለይቶ ለማመልከት ውስን ይዘት ያለውን ቃል መጠቀም ያስፈልጋል።

ከዚህ አንጻር በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ‘የአስተዳደር ውሳኔ’ ወይም ‘አስተዳደራዊ ውሳኔ’ የሚለው ቃል ዳኝነታዊ ባህርይ ያላቸውን ተግባራት ለመግለጽ ጥቅም ላይ ውሏል። ሆኖም በመደበኛ ትርጓሜው አደናጋሪ መልዕክት ስለሚፈጥር ይዘቱንና ፍቺውን በቅድሚያ መወሰን ያስፈልጋል።
እ.ኤ.አ. በ1976 ዓ.ም. በወጣው የጀርመን የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ የአስተዳደር ተግባር (Administrative act) የሚከተለው ፍቺ ተሰጥቶታል።
Administrative act is every order, decision or other sovereign measure taken by an authority for the regulation of a particular case in the sphere of public law and directed at immediate external legal consequences.b
ወደ አማርኛ ስንመልሰው፤
የአስተዳደር ተግባር ማለት ቅርብና ውጫዊ የህግ ውጤት የሚያስከትል በህዝብ አስተዳደር ህግ ማዕቀፍ ውስጥ አንድን ልዩ ሁኔታ ለመቆጣጠር ሲባል ስልጣን ያለው አካል የሚሰጠው ትዕዛዝ፣ ውሳኔ ወይም ሌላ ማናቸውም ሌላ ሉዓላዊ እርምጃ ነው።
በትርጓሜው ውስጥ ተጨማሪ ሰፊ ማብራሪያ የሚሹ ንዑስ ሀሳቦች ታጭቀዋል። ሆኖም በአጭሩ ለማስቀመጥ ያህል በጀርመን የአስተዳደር ህግ የአስተዳደር ተግባር ማለት ህግ ለማስፈጸምና የአስተዳደር ስራ ለማከናወን ስልጣን የተሰጣቸው ተቋማት ይህን ህዝባዊ ስልጣናቸውን (public functions) በመገልገል የሚሰጡትን ትዕዛዝ፣ ውሳኔ ወይም ማናቸውም በማድረግ፣ ባለማድረግ የሚገለጽ እርምጃ ሁሉ ያጠቃልላል። ይህም ማለት በውል ወይም ከውል ውጪ ኃላፊነት ህጎች ስር የሚሸፈኑ ግላዊ ድርጊቶች፣ ውሳኔዎች፣ እርምጃዎች ወዘተ…በአስተዳደር ተግባር ስር አይሸፈኑም።
በትርጓሜው ላይ ‘ልዩ ሁኔታ ለመቆጣጠር’ ሲባል ተግባሩ ህጋዊ ውጤት እንደሚያስከትል ወሰኑም በአንድ ልዩ ሁኔታ ላይ ያነጣጠረ እንጂ ጠቅላላ ተፈጻሚነት እንደሌለው ያመለክታል። ስለሆነም የበታች ሠራተኛ ለበላይ ኃላፊ የሚያቀርበው የውሳኔ ሀሳብ፣ ሪፖርት ወይም የምርመራ ውጤት ራሱን ችሎ ህጋዊ ውጤት የማይከተለው በመሆኑ እንደ አስተዳደራዊ ተግባር አይቆጠርም። በአንድ ዘርፍ በተሰማሩ ነጋዴዎች ላይ የተወሰደ እርምጃ (ለምሳሌ ስጋ ሻጮች ማሟላት ያለባቸው የጥራት ደረጃ) ከላይ በተቀመጠው ትርጓሜ ውስጥ አይወድቅም። ምክንያቱም ተፈጻሚነቱ ሁሉንም የዘርፍ ነጋዴዎች ስለሚያቅፍ ጠቅላላነት ይታይበታል። በመጨረሻም ህጋዊ ውጤቱ በአስተዳደሩ ውስጣዊ መዋቅር ተወስኖ የሚቀር (ለምሳሌ በአንድ ነጋዴ ላይ እርምጃ እንዲወሰድ የበላይ ኃላፊው ለበታች ሠራተኛ የሚያስተላልፈው ማሳሰቢያ) ከሆነ በአስተዳደራዊ ተግባር ውስጥ አይመደብም።
የአሜሪካው የፌደራል አስተዳር ስነ ስርዓት ህግ ተፈጻሚነቱ አስተዳደራዊ ድንጋጌ የማውጣት (rule making) እና አስተዳደራዊ ዳኝነት (adjudication) የመስጠት ሂደቶች ላይ ነው። በህጉ ላይ በተሰጠው ፍቺ አስተዳደራዊ ዳኝነት ማለት በውጤቱ ‘ትዕዛዝ’ የሚያቋቁም የአስተዳደር ሂደት (agency process for the formulation of an order) ነው። ትዕዛዝ የሚለው ቃል በአስተዳደር ስነ ስርዓት ህጉ ላይ ፍቺ የተሰጠው ሲሆን ይዘቱ እንደሚከተለው ይነበባል።
order means the whole or a part of a final disposition, whether affirmative, negative, injunctive, or declaratory in form, of an agency in a matter other than rule making but including licensing.c
‘ትዕዛዝ’ ከጀርመኑ ‘የአስተዳደር ተግባር’ ጋር ሲነጻጸር መሰረታዊ ልዩነት አይታይበትም። ጉዳዩን የሚቋጭ የመጨረሻ መሆኑ ህጋዊ ውጤት እንደሚከተለው ይጠቁመናል። በይዘቱ አንድ ድርጊት እንዳይፈጸም፣ እንዲፈጸም ወይም የአንድ ሁኔታ (መብት) መኖር/አለመኖር የሚያረጋግጥ መግለጫ ወይም ከአስተዳደራዊ ድንጋጌ ማውጣት ውጪ ያለ ማንኛውም የመጨረሻ እልባት የሚሰጥ ነው።
በመቀጠል የአገራችን የፌደራል ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ (1993) የተጠቀመውን ቃል እና አፈታቱን እናያለን። በረቂቅ አዋጁ የትርጓሜ ክፍል አንቀጽ 2 /2/ እንደተመለከተው አስተዳደራዊ ውሳኔ ማለት፤
ማናቸውም አስተዳደራዊ ባህርይ ያለውን ተግባር ወይም ነገር ከመፈጸም ጋር የተያያዘ ውሳኔ ወይም ውሳኔ አለመስጠትን ጨምሮ ቅጣትን ለመጣል፣ ወይም መፍትሔ ለመስጠት ወይም የመከላከል ዓላማ ወይም ውጤት ያለው በአስተዳደር ተቋማት የሚሰጥ ማናቸውም ውሳኔ፣ ትዕዛዝ ወይም ብይን [ነው።]
የትርጓሜውን ይዘት ይበልጥ ለመረዳት የእንግሊዝኛውን ቅጂ መመልከቱ ጠቃሚ ነው።
Administrative Decision means any decision, order or award of an agency having as its object or effect the imposition of a sanction or the grant or refusal of relief, including a decision relating to doing or refusing to do any other act or thing of an administrative nature, or failure to take a decision
በቀጣይ በ2001 ዓ.ም. በተዘጋጀው ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ አዋጅ አርቃቂዎቹ የተለየ አገላለጽ መጠቀም መርጠዋል። በረቂቁ አንቀጽ 2/2/ ላይ አስተዳደራዊ ውሳኔ እንደሚከተለው ተተርጉሟል።
አስተዳደራዊ ውሳኔ ማለት ተጨባጭ ሕጋዊ ግንኙነቶችን ለመመስረት፣ ለማሻሻል፣ በምርመራ ለማረጋገጥ ወይም የተሟላ ለማድረግ ለአንድ ጉዳይ የተወሰነ መፍትሔ የመስጠት ዓላማ ያለውና በግለሰብ ወይም በተወሰኑ ሰዎች ላይ ተፈጻሚነት ያለው በተቋሙ የሚሰጥ ሕጋዊ ውሳኔ ሲሆን፣ አስተዳደራዊ ባህርይ ባለው ተግባር ወይም ጉዳይ ላይ ውሳኔ አለመስጠትንም ይጨምራል።
በሁለቱም ረቂቆች ላይ የሚታየው ገላጭነት የጎደለው የቋንቋ አጠቃቀም አብዛኛው ሰው በቀላሉ አይረዳውም። ከዚህም አልፎ የህግ ባለሞያዎች፣ ዳኞች እና አስተዳዳሪዎች በጋራ የሚያግባባ አገላለጽ አልያዘም። ለምሳሌ በተለምዶ ሰርኩላር በሚል ስያሜ ጠቅላላ ተፈጻሚነት ኖሯቸው የሚተላፉ ትዕዛዞች የአስተዳደራዊ ውሳኔና የአስተዳደራዊ ድንጋጌ ከፊል ባህርያት ይጋራሉ። ሆኖም በአንደኛው ስር ለመፈረጅ ሁለቱም ትርጓሜዎች ግልጽ መለያ መስፈርት አላካተቱም። ለአስተዳደራዊ ውሳኔ ትርጓሜ ለማበጀት ጥሩ መነሻ የሚሆነው የፍርድ ቤት ውሳኔ ነው። ሁለቱን የሚያመሳስላቸው ብዙ ነጥቦች አሉ። አስተዳደራዊ ሆነ የፍርድ ቤት ውሳኔ ሁለቱም ምንጫቸው ዳኝነታዊ ስልጣን ነው። በዳኝነት ፍሬ ነገሩን የማረጋገጥና በተረጋገጠው ፍሬ ነገር ላይ ህጉን ተፈጻሚ የማድረግ ተግባራት ይከናወናሉ። ዓላማው አከራካሪ የሆነ አንድ ተለይቶ የታወቀ ጉዳይ (particular case) መቋጨት ነው። ጉዳዩን በመቋጨት የሚነገረው ትዕዛዝ፣ ብይን ወይም ውሳኔ በባለጉዳዮች ወይም ሶስተኛ ወገኖች ላይ ህጋዊ ውጤት ያስከትላል። እነዚህ ወሳኝ ባህርያት በጀርመኑ እና የአሜሪካው የአስተዳደር ህጎች ላይ በግልጽ ተለይተዋል።
የአስተዳደር ስነ ስርዓት አዋጅ ቁ. 1183/2012 ለአስተዳደር ውሳኔ ፍቺ የሰጠበት መንገድ የቀድሞዎቹን ረቂቆች ችግር ከማስተካከል ይልቅ የባሰ ተጨማሪ ችግሮች ይዞ መጥቷል። በአንቀጽ 2/3/ ላይ ትርጓሜው እንደሚከተለው ይነበባብል።
የአስተዳደር ውሳኔ ማለት መመሪያ ማውጣትን ሳይጨምር የአስተዳደር ተቋም በዕለት ተዕለት ተግባሩ በሰዎች መብት ወይም ጥቅም ላይ የሚሰጠው የአስተዳደር ውሳኔ ነው።
የትርጓሜ አለአግባብ መለጠጥ ከሞላ ጎደል ሁሉንም ከመመሪያ ማውጣት ያሉ የአስተዳደር ተግባራት በትርጓሜው ስር እንዲወድቁ አድርጓቸዋል። ምንም እንኳን በአቀራረቡ የአሜሪካውን የአስተዳደር ስነ-ስርዓት የተከተለ ቢመስልም በአዋጁ ውሳኔዎች አዎንታዊ መልክ ብቻ እንዲኖራቸው ነው የተደረገው። ለምሳሌ ተቋሙ ‘የማይሰጠውን ውሳኔ’ ማለትም ግዴታን አለመወጣት በትርጓሜው ላይ አይነበብም።
በአንድ የአስተዳደር መ/ቤት የተፈጸመ ተግባር የአስተዳደር ውሳኔ ነው ወይስ አይደለም? የሚለው ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ውስጥ መሰረታዊ ከሚባሉት ውስጥ አንዱ ነው። ጥያቄው ተቋሙ ካሉት ጠቅላላ የማስተዳደር (ህግ ማስፈጸም)፣ ከፊል የህግ አውጭነት እና ከፊል የዳኝነት ስልጣናት መካከል የትኛውን እየተገለገለ እንደሆነ የሚለይበት ነው። የጥያቄው ሌላ መልክ ሲታይ ተቋሙ የፈጸመው ተግባር በባህርዩ ዳኝነታዊ ነው ወይስ አይደለም? የሚለውን ጥያቄ ይመልሳል። የውሳኔ ሰጭውን የስልጣን እና የተግባር ዓይነት መለየት በህጉ የአፈጻጸም ወሰን ላይ የራሱ ጉልህ እንደምታዎች አሉት። ጠቅለል ባለ አነጋገር የአስተዳደር መ/ቤቶች ዳኝነታዊ ወይም የህግ አውጭነት ስልጣናቸውን በሚገለገሉበት ጊዜ ካልሆነ በስተቀር ሙሉ በሙሉ በአስተዳደር ስልጣን ውስጥ የሚወድቁት ድርጊቶች በመደበኛ ፍ/ቤቶች ቁጥጥር ሊደረግባቸው አይችልም። በሌላ አነጋገር አስተዳደራዊ ውሳኔ ወይም ድንጋጌ ባልሆነ ጉዳይ ላይ የአጣሪ ዳኝነት ስልጣን አይኖራቸውም። የአስተዳደር መ/ቤቶች ዳኝነታዊ ስልጣናቸውን ተጠቅመው አስተዳደራዊ ውሳኔ ሲሰጡ መሰረታዊ የውሳኔ አሰጣጥ መርሆዎች ተፈጻሚ መሆን ይጀምራሉ።
የፍትሐዊ ውሳኔ አሰጣጥ መርሆዎች
ከስነ-ስርዓት አካሄድ አንጻር ውሳኔ ሰጪ የሆነ የመንግስት አካል በቅን ልቦና ተመርቶ አድሎአዊ ያልሆነ ውሳኔ መስጠትና ከሁሉም በላይ በውሳኔው መብቱ ወይም ጥቅሙ ሊነካ ለሚችል ለማንኛውም ግለሰብ ከውሳኔው በፊት የመሰማት መብቱን ሊጠብቅለት ይገባል።
የአስተዳደር ውሳኔ ፍትሐዊነት በዋነኛነት ሁለት መሰረታዊ መርሆዎችን ያቅፋል። አንደኛው የመሰማት መብት ሲሆን (The right to fair hearing) በላቲን audi alteram partem ተብሎ ሲጠራ አንዳንዴ ‘ተቃራኒውን ወገን ሰማው’ ወይም ‘ማንም ሰው መከላከያው ሳይሰማ እርምጃ ሊወሰድበት አይገባም’ (no one should be condemned unheard) በሚል ይገለጻል።d
ሁለተኛው የኢ-አድሎአዊነት መርህ (The rale against bias) ነው። በላቲን nemo judex in causa sua የሚለውን የህግ አባባል / legal maxim/ ይወክላል። ወደ አማርኛው ስንመልሰው ‘አንድ ሰው በራሱ ጉዳይ ራሱ ዳኛ ሊሆን አይገባም’ የሚል መልዕክት አለው።e በእንግሊዝ እነዚህ ሁለት መርሆዎች ‘የተፈጥሮ ፍትሕ’ የሚባለውን በዳኞች የዳበረ ፅንሰ ሀሳብ የሚወክሉ ሲሆን የህጉ የመሰረት ድንጋይ ተደርገው ይቆጠራሉ።
የመሰማት መብት
በተከሰሰበት ጉዳይ መልስ ሳይሰጥ እንዲሁም ማስረጃውን ሳያሰማ የንግድ ፍቃዱ የተሰረዘበት ነጋዴ፣ የቤት ካርታው የመነከበት ግለሰብ፣ ከዩኒቨርሲቲ የተባረረ ተማሪ… ሁሉም የአስተዳደር በደል ሰለባዎች ናቸው። የአንድን ግለሰብ መብትና ጥቅም ሊጐዳ የሚችል ማንኛውም አስተዳደራዊ እርምጃ ከመወሰዱ በፊት ግለሰቡ የመሰማት ዕድል ሊያገኝ ይገባል። የመሰማት መብት በዘፈቀደ በሚወሰድ አስተዳደራዊ እርምጃ የተነሳ ዜጎች ህይወታቸውና ንብረታቸው ለአደጋ እንዳይጋለጥ ይከላከላል።
መሰማት ሲባል ከክስ እስከ ውሳኔ ድረስ ያሉ ዝርዝር የክርክር ሂደቶችን ያቅፋል። እያንዳንዱ ሂደት በራሱ ካልተሟላ በቂ የመሰማት ዕድል እንዳልተሰጠ ይቆጠራል። በአስተዳደር ዳኝነት ውስጥ የዚህ መብት ዝርዝር ሂደቶችና አስፈላጊ ቅድመ ሁኔታዎች በዋነኛነት የሚከተሉትን ያካትታል።

ቅድመ-ክስ ማስታወቂያ

የክስ መሰማት ውሳኔ ሰጭው ባለስልጣን ለባለጉዳዩ /ለተከሳሹ/ በሚሰጠው የክስ ማስታወቂያ ይጀመራል። ማስታወቂያ ተከራካሪው እንዲቀርብ የሚሰጥ መጥሪያ ነው። በይዘቱ ባለጉዳዩ የቀረበበትን ክስ በሚገባ ተረድቶ መልሱን አዘጋጅቶ እንዲያቀርብ የሚያስችለው በቂ ማስታወቂያ መሆን አለበት። ተከራካሪው ራሱን ለመከላከል የሚችለው የተከሰሰበትን ጉዳይ በማያሻማ ሁኔታ የተገለጸለት እንደሆነ ነው።f ከዚህ አንጻር የክሱ ዓይነትና ምክንያት ቀጥተኛና ግልጽ በሆነ መንገድ በማስታወቂያው ላይ መስፈር ይኖርበታል። ለምሳሌ እንዲቀርብ የተጠራው ባለጉዳይ የመንግስት ሰራተኛ ወይም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ ከሆነ በደፈናው ‘የዲሲፕሊን ክስ ስለቀረበብህ እንድትቀርብ!’ የሚል መጥሪያ ግልጽነት ይጐድለዋል። በተጨማሪም ከአንድ በላይ ክስ በቀረበ ጊዜ እያንዳንዱ ክስ በዝርዝር ሊገለጽ ይገባል። በሌላ መልኩ በክስ ማስታወቂያው ላይ የቀረበው የክስ አይነት ክሱ በሚሰማበት ቀን የተቀየረ እንደሆነ ክሱ እንዳልተገለጸ ወይም በቂ ማስታወቂያ እንዳልተሰጠ ይቆጠራል። በስርቆት ተከሶ ዲሲፕሊን ኮሚቴ ፊት እንዲቀርብ የተጠራ ተማሪ ክሱ በሚሰማበት ቀን የመጀመሪያው ክስ ተቀይሮ ‘በፈተና ማጭበርበር’ ተከሶ ጥፋተኛ ሆኖ ቢገኝ ተማሪው የተቀጣው በቂ ማስታወቂያ ሳይሰጠው እንደመሆኑ ቅጣቱ መሰረታዊ የሆነውን የመሰማት መብት ይጻረራል።
ክሱ የሚሰማበት ጊዜና ቦታ
‘በቂ’ ሊባል የሚችል የክስ ማስታወቂያ መለኪያ ባለጉዳዩ ራሱን በሚገባ እንዲከላከል በሚያስችል መልኩ በቂ መረጃና ጊዜ የሰጠ እንደሆነ ነው። ክርክሩን ለማካሄድ ስልጣን የተሰጠው አካል ተከራካሪዎች የሚመቻቸውን ጊዜ በመወሰን ክሱ ስለሚሰማበት ቦታ ትክክለኛ መረጃ እንዲኖራቸው በሚያስችል መልኩ መጥሪያውን መላክ ይጠበቅበታል። ጊዜው ሲገለጽ ትክክለኛው ሰዓት ጭምር መገለጽ አለበት። ቦታውም እንዲሁ ትክክለኛ መለያ አድራሻውን በመጥቀስ ለባለጉዳዩ/ለተከሳሹ በግልጽ ማሳወቅ ያስፈልጋል።
ከጊዜ ጋር በተያያዘ መልስ ለማቅረብ የሚሰጠው የዝግጅት ጊዜ እንደክሱ ክብደትና ውስብስብነት ሚዛናዊ የጊዜ መጠን መሆን ይኖርበታል። ዛሬ ክሱ ተሰጥቶት ለነገ መልስ መጠበቅ በተዘዋዋሪ የመሰማት መብትን እንደመንፈግ ይቆጠራል። በመጨረሻም ክሱን የሚሰማው አካል ትክክለኛ ማንነት በማስታወቂያው ላይ መመልከት ይኖርበታል።
የክስ ማስታወቂያ በአካል ስለመስጠት
የጥሪ ማስታወቂያው በይዘቱ በቂ ሊባል የሚችል ቢሆንም ለባለጉዳዩ በአግባቡ እስካልዳረሰው ድረስ የመሰማት መብቱ ተጓድሏል። ባለጉዳዩ በቅርብ የሚገኝ ከሆነ በተቻለ መጠን መጥሪያው ለራሱ በአካል ሊሰጠው ይገባል። ከተገቢ ጥረት በኋላ ለማግኘት የማይቻል ከሆነ ማስታወቂያውን ቅርብ በሆነ ቦታ ላይ መለጠፍና ለተወሰነ ጊዜ በተለጠፈበት ቦታ እንዲቆይ ማድረግ ያስፈልጋል። ጉዳዩ በሚሰማበት ቀን አለመቅረብ ክርክሩ በሌለበት እንዲቀጥል የሚያደረግ በመሆኑ የመጥሪያ በአግባቡ መድረስ የመስማት መብት አካል ተደርጐ መቆጠር ይኖርበታል።ክርክርና ማስረጃ የማቅረብ መብት
ክስ የቀረበበት (ባለጉዳይ) ጉዳዩ በተቀጠረበት ቀን በአካል ወይም በወኪሉ ተገኝቶ ክርክሩን የመከታተል፤ መልስ፣ ክርክርና ማስረጃ የማቅረብ ዕድል ሊያገኝ ይገባል። ይህ መፈጸሙን ማረጋገጥ ክርክሩን የሚሰማው አካል ግዴታ ነው። መልሱ የሚቀርብበት መንገድ እንደየሁኔታው በቃል ወይም በጽሑፍ ሊሆን ይችላል። የሚቀርበው የማስረጃ ዓይነት የቃል (የሰው ምስክር) ወይም የጽሑፍ ማስረጃ ሊሆን ይችላል። ማስረጃው በ3ኛ ወገን እጅ የሚገኝ ከሆነ ባለጉዳዩ እንዲቀርቡለት በጠየቀ ጊዜ ክርክሩን የሚሰማው አካል እንዲቀርቡ ማድረግ አለበት።
መስቀለኛ ጥያቄ የማቅረብ መብት
ባለጉዳዩ የተቃራኒ ወገን ክስና ማስረጃ በአግባብ ሊደርሰውና ሊመለከተው እንደሚችል ከዚህ በፊት ተገልጿል። የዚህ ዓላማ በአንድ በኩል ባለጉዳዩ የራሱን መከራከሪያና ማስረጃ በማቅረብ ክሱን በቀጥታ እንዲከላከል ሲሆን በሌላ በኩል የተቆጠረበትን ማስረጃ ማስተባበል እንዲያስችለው ጭምር ነው።
በፍርድ ቤት በሚካሄድ መደበኛ ክርክር መስቀለኛ ጥያቄ የምስክሮችን ተዓማኒነት ለማሳጣትና በአጠቃላይ እውነትን ለማውጣት ውጤታማ መሳሪያ ነው። ተከሳሹ መስቀለኛ ጥያቄ ለማቅረብ ዕድሉ ተነፍጐት የተሰጠ የምስክርነት ቃል ህጋዊ ብቃቱም አጠያያቂ ነው። ያም ሆኖ ግን የአስተዳደር ክርክር በዓይነቱና በይዘቱ የፍርድ ቤት ክርክር መልክ ከያዘ ውጤታማ አስተዳደርን ወደ ኋላ መጎተቱ አይቀርም። ስለሆነም የመስቀለኛ ጥያቄ መቅረት ባለጉዳዩ ውጤታማ መከላከያ እንዳያቀርብ የሚያግደው ካልሆነ በስተቀር ውሳኔ ሰጭው አካል በመብቱ ላይ ገደብ ሊያደርግ ይችላል።g ይሁን እንጂ ምስክርነቱ በቃለ መሀላ ስር የተሰጠ ከሆነ መስቀለኛ ጥያቄ መከልከል አይገባም። በዚህ ረገድ የ1967ቱ ረቂቅ አዋጅ መስቀለኛ ጥያቄ የማቅርብ መብት ለባለጉዳዩ የሚፈቅድ ግልጽ ድንጋጌ የለውም። በተቃራኒው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ረቂቅ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ (1993) በአንቀጽ 6 (3)(ሐ) ላይ ይህን መብት በግልፅ አካቷል።
የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ ቁ. 1183/2012 በደፈናው ‘ማስረጃ ስለመመርመር’ ቢናገርም በግልጽ ባለጉዳዩ መስቀለኛ ጥያቄ የመጠቅ መብት ያለው ስለመሆኑ አያመለክትም። ባለጉዳዩ ለተቋሙ የቀረቡ ማስረጃዎችን የመስማትና የመመርመር መብት የአንቀጽ 37/1/ ሐ አነጋገር መብቱ ከጽሑፍ ማስረጃ ጋር ብቻ የተቆራኘ የሚመስል ይዘት አለው። በተጨማሪ ‘ለተቋሙ የቀረቡ’ የሚለው አገላለጽ አደናጋሪ ነው።
በአስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ መስቀለኛ ጥያቄ የማቅረብ መብት ከሞላ ጎደል በሁሉም ህጎችቻን ላይ አልተካተተም። ልዩ ሁኔታ የሚገኘው በፋይናንስ ሪፖርት አዘገጃጀትና አቀራረብ አዋጅ 847/2006 ላይ ነው። በአንቀጽ 39/2/ እንደተመለከተው የዲሲፕሊን ክስ የቀረበበት ሰው የከሳሽን ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የመጠየቅ መብት ይኖረዋል። የመንግስት ሰራተኞች የዲሲፕሊን ክስ በሚሰማበት ወቅት እንዲሁ ግራ ቀኙ መስቀለኛ ጥያቄ ማቅረብ ተፈቅዶላቸዋል። በፌደራል መንግስት ሰራተኞች የዲሲፕሊን አፈጻጸምና የቅሬታ አቀራረብ ስነ ስርዓት ደንብ ቁ. 77/1994 አንቀጽ 17/5/ እንደሰፈረው የከሳሽ ምስክሮችን ተከሳሹ፤ የተከሳሽ መከላከያ ምስክሮችን የመንግስት መስሪያ ቤቱ ተወካይ፤ የዲሲፕሊን ኮሚቴው የጠራቸውን ተጨማሪ ምስክሮች ደግሞ ሁለቱም ተከራካሪ ወገኖች መስቀለኛ ጥያቄ መጠየቅ ይችላሉ።
በጠበቃ ተወክሎ የመከራከር መብት
የባለጋራን ክስና ማስረጃ ለማስተባበል የህግ ባለሙያ እገዛ አስፈላጊነቱ አያጠያይቅም። በተለይ ውስብስብ በሆኑ የአስተዳደር ክርክሮች ተካፋይ የሆነ ወገን ካለባለሙያ እገዛ ራሱን በውጤታማ መንገድ ለመከላከል ያለው ዕድል አነስተኛ ነው። ሆኖም በጠበቃ መወከል መሰረታዊ የመሰማት መብት አካል ተደርጐ አይቆጠርም። በመብቱ ላይ የሚጣለው ገደብ የራሱ አሳማኝ ምክንያቶች አሉት።
የአስተዳደራዊ ዳኝነት ክርክር ጥብቅ የሆነ የመደበኛ ፍ/ቤቶች ዓይነት የስነ-ስርዓት አካሄድ ሳይከተል በፍጥነት ጉዳዩን ለመቋጨት ያለመ ነው። የጠበቃ መኖር ክርክሩ የባሰ እንዲወሳሰብና ከተገቢው ጊዜ በላይ እንዲንዛዛ በማድረግ የክርክሩን ኢ-መደበኛ ባህርይ ያጠፋዋል። በአጠቃላይ አነጋገር በጠበቃ ውክልና ከሚታገዝ ይልቅ ባለጉዳዩ ራሱ የሚከራከርበት አስተዳደራዊ ክርክር በአጭር ጊዜ እልባት ያገኛል። ያም ሆኖ ግን ክርክር የሚካሄድበት ጉዳይ በባሉጉዳዩ መብትና ጥቅም ላይ ሊኖረው ከሚችለው አሉታዊ ውጤት አንጻር ማለትም የክርክሩን ክብደትና ውስብስነት መሰረት አድርጐ እንደየሁኔታው በጠበቃ የመወከል ጥያቄን ማስተናገድ ያስፈልጋል።
ምክንያታዊ ውሳኔ
ዜጐች በሰውነታቸውና በንብረታቸው ላይ እርምጃ ሲወሰድ ከመንግስት ምክንያት ይሻሉ። አንዳችም ምክንያት የሌለው ውሳኔ የአስተዳደር በደል መገለጫ ነው። ኢ-ፍትሐዊነት በሁለት መልኩ ይገለጻል፤ የመጀመሪያው ምክንያት ሳይጠቀስ በደፈናው ውሳኔ ሲሰጥ፣ ሁለተኛው ደግሞ ውሳኔው በራሱ ፍርደገምድል፣ ሚዛናዊነት የጐደለውና በአሳማኝ ምክንያት ያልተደገፈ ሲሆን።
ለውሳኔ ምክንያት መስጠት በአስተዳደር ህግ ውስጥ ጉልህ ስፍራ እያያዘና እያደገ የመጣ መሰረተ ሀሳብ ነው። ያም ሆኖ ከአሜሪካው የአስተዳደር ስነስርዓት በስተቀር በእንግሊዝ ሆነ በህንድ ምክንያት እንዲሰጥ የሚያስገድድ በሁሉም የአስተዳደር አካላት ተፈጻሚ የሆነ ጠቅላላ ደንብ የለም። ሆኖም አልፎ አልፎ ማቋቋሚያው አዋጅ ለአስተዳደራዊ ውሳኔ ምክንያት እንዲሰጥ ቅድመ ሁኔታ ያስቀምጣል።
አስተዳደራዊ ውሳኔ ሊኖረው የሚገባውን ይዘትና ቅርጽ በተመለከተ በ1967 ረቂቅ አዋጅ አንቀጽ 13 እንዲሁም በፌደራሉ ረቂቅ አዋጅ (1993 ዓ.ም.) አንቀጽ 32 ላይ ቅድመ ሁኔታዎቹ ተዘርዝረዋል። በዚሁ መሰረት አስተዳደራዊ ውሳኔ በጽሑፍ መሰጠት ያለበት ሲሆን ውሳኔውም የክርክሩን ፍሬ ነገር፣ የማስረጃዎች ፍሬ ጉዳይና ምንጭ፣ የነገሩን ጭብጥ አወሳሰን እንዲሁም በውሳኔው መሰረት ተመስርቶ ሊወሰድ ስለሚገባው እርምጃ የሚያመለክት መሆን ይኖርበታል። ምንም እንኳን በረቂቆቹ ላይ ‘ምክንያት’ የሚለው ቃል በግልጽ ባይጠቀስም የውሳኔ ምክንያትን የሚያያቋቁሙ ሁኔታዎች የተካተቱ እንደመሆኑ ምክንያት መስጠት እንደአስገዳጅ ሁኔታ ተቀምጧል ማለት እንችላለን።
ከረቂቆቹ ጋር ሲነጻጸር የአስተዳደር ስነ- ስርዓት አዋጁ የአስተዳደር ውሳኔ መያዝ ያለበትን ፍሬነግሮች የዘረዘረ ሲሆን ለውሳኔ በቂ ምክንያት መስጠትም እንደ አንድ መሰረታዊ የውሳኔ አሰጣጥ መርህ አካቶታል። በመሆኑም የአስተዳደር ውሳኔ ሲሰጥ አብሮት በቂ ምክንያት ሊሰጥ ይገባል።h የአስተዳደር ውሳኔ ይዘት በተመለከተ በጽሑፍ ሆነ የሚከተሉትን መያዝ ይኖርበታል።
1-የውሳኔ ቀንና ቁጥር ፤
2-የተቋሙን ስም ፤
3-በክርክሩ ተካፋይ የሆኑ ወገኖችን አድራሻ፤
4-አከራካሪ ፍሬ ነገር፤
5-የማስረጃዎች ትንተና፤
6-የፍሬ ነገር እና የሕግ ትንታኔ፤
7-ውሳኔ
በአንዳንድ አዋጆች ላይ ውሳኔን በምክንያት ማስደገፍ አስገዳጅ ቅድመ ሁኔታ ነው። ለአብነት የሚከተሉት ይጠቀሳሉ።
በንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ቁ. 980/2008 አንቀጽ 6/2/ የንግድ ምዝገባ ማመልከቻ ውድቅ ከተደረገ መዝጋቢው አካል ምክንያቱን ገልጾ ለአመልካቹ ወዲያውኑ ማሳወቅ አለበት።
ከቀረጥ ዋጋ አወሳሰን ጋር በተያያዘ የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ተጨማሪ መግለጫ ወይም ሰነድ ከዲክላራሲዮን አቅራቢው ከተቀበለ በኋላ ስለግብይት ዋጋው ትክክለኛነት ያለውን ጥርጣሬ ማስወገድ ካልቻለ ወይም ዲክላራሲዮን አቅራቢው ምላሽ ካልሰጠ በጉምሩክ አዋጅ ቁ. 859/2006 አንቀጽ 90 መሰረት ዋጋውን መወሰን እንዳልተቻለ ይቆጠራል። በዚሁ መሰረት የቀረበው የቀረጥ ማስከፈያ ዋጋ ተቀባይነት ያላገኘበት ምክንያት በጽሑፍ ለአስመጭው ወይም ለወኪሉ ይገለጽለታል።i
በነዳጅ አቅርቦት ስራ ለመሰማራት የተጠየቀ የብቃት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀት ተቀባይነት ካላገኘ ምክንያቱ ለአመልካቹ ይገለጽለታል።j
የስደተኝነት ዕውቅና እንዲሰጥ የሚቀርብ አቤቱታ ተቀባይነት ቢያገኝም ባያገኝም ውሳኔው ለአቅራቢው በጽሑፍ መገለጽ አለበት።k
የኢ-አድሎአዊነት መርህ
ከአድልኦ የፀዳ ፍርድ (The rule against bias) የሚለው መርህ በኮመን ሎው አገራት በስፋት የዳበረ መሰረተ ሀሳብ ሲሆን በአጭሩ ሲገለጽ አንድ ሰው በራሱ ጉዳይ ራሱ ከሳሽ ራሱ ዳኛ መሆን የለበትም እንደማለት ነው። ኢ-አድሎአዊነት አብዛኛውን ጊዜ ራሱን የቻለ የተፈጥሮ ፍትህ መርህ ተደርጐ ቢጠቀስም በተግባር ሲታይ ግን በመሰማት መብት ውስጥ የሚጠቃለል የፍትሐዊ ስነ-ስርዓት አንድ አካል ነው። አንድ ሰው በአስተዳደር ጉባዔ (Administrative Tribunal) ፊት ቀርቦ የመሰማት እድል ሊሰጠው ይገባል ሲባል በውስጠ ታዋቂነት ፍ/ቤቱ ከአድልኦ የፀዳ እንደሆነ ግምት በመውሰድ ነው።
ፍርደ ገምድል ያልሆነ፤ ያልተዛባ ውሳኔ መኖር ህዝቡ በፍትህ ስርዓቱ ላይ ያለውን አመኔታ የሚያንፀባርቅ እንደመሆኑ ተፈፃሚነቱም /በተለይ በኮመን ሎው አገራት/ እጅግ ጥብቅ ነው። ከዚህ ጋር በተያያዘ የታወቁት የእንግሊዝ ዳኛ ሎርድ ሄዋርት እንዲህ ብለው ነበር።
ፍትህ መሰራቱ ብቻ በቂ አይደለም። ፍትህ ሲሰራ ጭምር በማያጠራጥርና ግልጽ በሆነ አኳኋን መታየት መቻል አለበት።
የዳኛው ልጅ ‘ቀማኛ’ ተብሎ በአባቱ ፊት ችሎት ሲቀርብ በእርግጥም በህጉ መሰረት ጥፋተኛ ላይሆን ይችላል። ጥፋተኛ ካልሆነ መለቀቁ ፍትህ ነው። ግን ለማንም አይመስልም። ፍትህ ሲሰራ አይታይምና። ዋናው ቁም ነገር ዝምድና፤ የገንዘብ ጥቅም ወይም ሌላ ምክንያት በዳኛው ውሳኔ አሰጣጥ ላይ ተጽእኖ አለማድረጉ አይደለም። እነዚህ ሁኔታዎች እስካሉ ድረስ ዳኛው ምንም ያህል ንፁህና ጻድቅ ሰው ቢሆን እንኳን በችሎት ላይ ተቀምጦ ሲያስችል አመኔታ ያጣል። የኢ-አድሎአዊነት መርህ ዋና አላማ ውሳኔ ሰጭው አካል የተዛባ ፍርድ እንዳይሰጥ ብቻ ሳይሆን ምናልባትም ራሱም ሳያውቀው እንኳን በንፁህ ህሊናው ላይ ተፅእኖ ሊያደርሱ ከሚችሉ ሁኔታዎች ነጻ ሆኖ ዳኝነት እንዲሰጥ ለማስቻል ነው።
ይህ የኢ-አድሎአዊነት መርህ በተለይ በመደበኛ ፍ/ቤት፣ በአስተዳደር ጉባኤ እና ዳኝነታዊ ውሳኔ በሚሰጡ የአስተዳደር መ/ቤቶች ጥብቅ ተፈጻሚነት አለው። ውሳኔ ሰጪው አካል በያዘው ጉዳይ በህሊናው ላይ ተፅእኖ ሊያመጣ የሚችል ሁኔታ መኖሩን በተረዳ ጊዜ ራሱን ከውሳኔ ሰጪነት ማግለል አለበት። ይህ ባልሆነበት ጊዜ በቂ ጥርጣሬ ያደረበት ወገን አቤቱታ አቅርቦ ዳኛው እንዲቀየርለት ማመልከት ይችላል። ሁኔታው መኖሩ የታወቀው ውሳኔ ከተሰጠ በኋላ ከሆነ የዛ ውሳኔ እጣ ፈንታ ዋጋ አልባ መሆን ነው።
አድሎአዊ ውሳኔ ተሰጥቷል የሚባለው የውሳኔ ሰጭው ህሊና የተዛባ እንደሆነ ነው፡ ለመሆኑ የሕሊና መዛባት ምን ማለት ነው?
በጥሬ ትርጉሙ ሲታይ ማንኛውም ነገር በቀጥታ ሆነ በተዘዋዋሪ ውሳኔ ሰጭው በነጻ ህሊናው ተመርቶ ሊሰጥ ይችል ከነበረው ውሳኔ በተቃራኒ የተለየ ውሳኔ ላይ ያደረሰ ከሆነ ህሊናው ተዛብቷል ብለን መናገር እንችላለን። ህሊና ከተዛባ የክርክሩ ውጤት (ማለትም ውሳኔው) ጉዳዩ ከመመርመሩ በፊት ድምዳሜ ተደርሶበታል። ዳኛው ከከሳሽ ወይም ተከሳሽ ጉቦ ከተቀበለ ፍርዱ ለማን እንደሚሰጥ አስቀድሞ ታውቋል። በዚህ መልኩ የሚሰጥ ፍርድ በተዛባ ህሊና የተሰጠ አድሎአዊ ፍርድ ነው።
የተዛባ ህሊና ከምንጩ አንፃር በተለያየ መንገድ ይገለጻል። በዋነኛነት ከሚጠቀሱት መካከል የሚከተሉት ይገኙበታል።
ዝምድና
ዝምድና ሲባል የስጋ ወይም የጋብቻ ዝምድና ብቻ ሳይሆን ማንኛውንም በግል ግንኙነት፣ በሙያ ትስስር እንዲሁም በጓደኝነትና በትውውቅ ላይ የተመሰረተና በውሳኔ አሰጣጥ ላይ ተፅእኖ ሊያመጣ የሚችል ዝምድና ወይም ጥላቻ ሁሉ ያጠቃልላል።
ውሳኔ ሲጪው ከአንደኛው ተከራካሪ ወገን ጋር ዝምድና ወይም ጥላቻ ያለው ከሆነ አሉታዊ ወይም አዎንታዊ በሆነ መልኩ አድሎአዊ ወይም የተዛባ ፍርድ የመስጠት እድሉ ከፍተኛ ነው። የፌደራሉ ረቂቅ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ (1993 ዓ.ም.) በአንቀጽ 29/2/ ላይ የዝምድናን ጽንሰ ሀሳብ በጣም አጥብቦታል። ድንጋጌው የግል ጥላቻ እንዳለበት የሚገምት ውሳኔ ሰጪ ራሱን በክርክሩ ሂደት ከመሳተፍ እንዲያገል ግዴታ ይጥልበታል። ከግል ጥላቻ ባልተናነሰ ትውውቅ፣ ቅርበት፣ ጓደኝነት በውሳኔ አሰጣጥ ሂደቱ ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ ያሳድራሉ። ይህ መሰረታዊ ቁም ነገር በረቂቅ አዋጁ ላይ ተረስቷል።
ከዚህ በተቃራኒ የ1967ቱ ረቂቅ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ ከዝምድና የሚመነጭ የተዛባ አመለካከት ከቀጥተኛ የግል ጥቅም እንዲሁም ከስጋ ወይም ከጋብቻ የሚመነጭ ዝምድና በሙሉ እንደሚያጠቃልል በግልፅ ያመለክታል። የአስተዳደር ስነ-ስር ዓት አዋጅ ቁ. 1183/2012 ከ 1967 ቱ ረቂቅ ጋር ተቀራራቢ ይዘት አለው። ውሳኔው ሰጭው ከጉዳዩ ላይ ቀጥተኛ ወይም ቀጥተኛ ያልሆነ ጥቅም ካለው ወይም ባለጉዳዩ የስጋ ወይም የጋብቻ ዝምድና ወይም በቅርብ የሚታወቅ ወዳጁ ሲሆን ወይም የእነዚህ ሰዎች የጥቅም ግጭት ያለበት ጉዳይ ከሆነ ራሱን ማግለል እንዳለበት አንቀጽ 38/1/ በፊደል ሀ እና ለ በውሳኔ ሰጭው ላይ ግዴታ ይጥላል።
በአስተዳደር ህግ ውስጥ ‘ዝምድና’ የሚለው ቃል ከስጋ ወይም ጋብቻ ዝምድና የዘለለ በውሳኔ አሰጣጥ ላይ ተጽዕኖ ሊያደርስ የሚችል ማንኛውንም አሉታዊና አዎንታዊ ግንኙነት ያቅፋል። ነገሩን ለማብራራት ያህል በአይ.ፒ. ማሴይ ‘የአስተዳደር ህግ’ መጽሐፍ ውስጥ የተጠቀሰ አንድ ጉዳይ እንደ መላምታዊ ምሳሌ አገራዊ መልክ በማስያዝ ማየቱ ጠቃሚ ነው።
ኢትዮጵያ ውስጥ ያለ አንድ ማዕድን የመፈለግና የማውጣት ስራ ላይ የተሰማራ ድርጅት ከተሰጠው ፍቃድ ውጪ ህገ ወጥ ድርጊት ፈጽሟል ተብሎ በመከሰሱ ፈቃዱ የማይሰረዝበት አጥጋቢ ምክንያት ካለ መከላከያውን ይዞ እንዲቀርብ በማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር መጥሪያ ተላከለት። ሆኖም የዚህ ድርጅት ባለቤት በአንድ ወቅት ሚኒስትሩ ለምርጫ በተወዳደሩበት ወቅት የተቃዋሚ ፖርቲ አባል ሆኖ ሚኒስትሩ እንዳይመረጡ በመጣር ከፍተኛ ተቃውሞና ቅስቀሳ አድርጓል። በሌላ ጊዜም የሚኒስትሩን ስም በማጥፋት ወንጀል ተከሶ በመጨረሻ ነጻ ወጥቷል። እንግዲህ ሚኒስትሩ የንግድ ፍቃዱን ቢሰርዝ ውሳኔው በግል ግንኙነት /ጥላቻ/ ላይ የተመሰረተና የተዛባ ነው ማለት ይቻላል?
ከህንድና ከሌሎች አገሮች ልምድ ለመረዳት እንደሚቻለው የግል ግንኙነትን ጨምሮ በሌሎች ሁኔታዎች ውሳኔ የተዛባ ነው ለማለት ተገቢ የሆነ ጥርጣሬ መኖር አለበት። የመጀሪያው መለኪያ ውጫዊ መልክ ወይም ገጽታ መሰረት ያደርጋል። ይህም ማለት የግል ግንኙነቱ ደረጃ በአንድ አስተዋይ ሰው እይታ አድሎአዊነትነት የሚፈጥር አይነት ከመሰለና ይህም ተገቢ የሆነ ጥርጣሬን የሚያሳድር ከሆነ ውሳኔው የተዛባ ስለመሆኑ መደምደም ይቻላል። ሁለተኛውና ‘ቅርብ የሆነ አጋጣሚ’ የሚባለው መለኪያ ደግሞ ትኩረት የሚያደርገው አድልኦ የሚፈጠር መሆኑ አይደለም። ከዚያ ይልቅ እያንዳንዱን ጉዳይ በነጠላ በማየት ግንኙነቱ ውሳኔው ላይ ተጽእኖ ለማሳደር ያለውን አጋጣሚ (ደረጃ) ይመረምራል።
ስለሆነም በውሳኔ ሰጪውና በባለጉዳዩ መካከል የስጋ ወይም ጋብቻ ዝምድና ቢኖርም እንኳን ሁለቱ ካላቸው ቅርርብ ወይም ርቀት እንዲሁም ትክክለኛ የግንኙነት ደረጃ አንጻር የተጽእኖው ደረጃ ኢሚንት የሚባል አይነት ከሆነ ውሳኔው አልተዛባም። በተቃራኒው የዝምድናው ደረጃ ሩቅ ቢሆንም እንኳን ውሳኔ ሰጪውና ባለጉዳዩ በማህበራዊ ግንኙነታቸው የጠበቀና ቅርብ ትስስር ያላቸው (ለምሳሌ ለብዙ ጊዜያት አብረው በአንድ ቦታ የኖሩና ሌላም መሰል ትስስር ያላቸው) ከሆኑ አድሎአዊ ውሳኔ የመስጠት አጋጣሚው በጣም የሰፋ መሆኑን ስለሚያሳይ የውሳኔው የመዛባት አጋጣሚ ከፍተኛ ነው።
ተገቢ የሆነ ጥርጣሬ ወይም ቅርብ የሆነ አጋጣሚ እንደ የተዛባ ውሳኔ /አድልዎ/ መለኪያነት እርስ በርስ በጣም የተለያዩ ቢመስሉም በተግባር ሲታዩ ዞሮ ዞሮ መድረሻቸው አንድ ነው። መሰረታዊው ጥያቄ ውሳኔ ሰጪው ህሊናው ተዛብቷል? የሚል አይደለም። የአንድን ሰው የህሊና ሁኔታ ማረጋገጥ ይከብዳል። መታየት ያለበት ውሳኔው የተዛባ ሊሆን የሚችልበት እድል ሰፊ ወይም ቅርብ ነው ብሎ ለማመን የሚቻልበት ተገቢ ጥርጣሬ ማሳደሩ ነው።
ተገቢ ጥርጣሬ ማንኛውም ተራ ስሜትና ሀሜት የሚጨምር ሳይሆን በአስተዋይ ሰው እይታ በቂ መረጃ ላይ ተመስርቶ ያሉትን አጋጣሚዎችና ሁኔታዎች በመመርመር ተገቢ ወይም ሚዛናዊ ሊባል የሚችል የጥርጣሬ ሁኔታ መፈጠሩና ይህም በ3ኛ ወገን ላይ የሚያሳድረው ምክንያታዊ ስሜት ነው።
የገንዘብ ጥቅም
ቀጥተኛ የሆነ የገንዘብ ጥቅም እንደ አድሎዎ መገለጫነቱ ሲታይ ሊገኝ የሚችለው የገንዘብ መጠን አነስተኛ ቢሆንም እንኳን ውሳኔውን ለመሻር አሳማኝ ምክንያት ነው። ሰዎች ከገንዘብ ጥቅማቸው በተጻራሪ ውሳኔ እንደማይሰጡ ከሰው ልጅ ባህርይና ከተፈጥሮ እውቀት መገንዘብ አያዳግትም። ጉቦ መቀበል ግልጽና ዓይን ያወጣ የገንዘብ ጥቅም መገለጫ እንደመሆኑ ከተከራካሪ ወገኖች ከአንዱ የገንዘብ ስጦታ የተቀበለ የአስተዳደር መ/ቤት ሹመኛ ወይም ሰራተኛ እንዲሁም የአስተዳደር ጉባዔ ዳኛ የሚሰጠው ውሳኔ ወዲያውኑ ሊሻር ይገባዋል። ሆኖም የገንዘብ ጥቅም የሚገለጽባቸው መንገዶች የተለያዩ ናቸው። ለምሳሌ ያህል አንድ የአስተዳደር ጉባዔ ዳኛ ከሳሽ ወይም ተከሳሽ ሆኖ በቀረበው ድርጅት ውስጥ የአክሲዮን ባለቤት ከሆነ ተገቢ በሆነ ጥርጣሬ ብሎም ቅርብ በሆነ አጋጣሚ መለኪያ የሚሰጠው ውሳኔ የተዛባ ነው ብሎ መደምደም ተገቢ ይሆናል።
በፌደራሉ ረቂቅ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ (1993 ዓ.ም.) መሰረት የአስተዳደር ውሳኔ ለመስጠት ስልጣን ያለው ሰው በጉዳዩ የመጨረሻ ውጤት ላይ የገንዘብ ጥቅም እንዳለው ከተረዳ ወዲያውኑ ራሱን ከውሳኔ ሰጪነት እንዲያገል ይጠበቅበታል። ይህ ካልተፈፀመ በክርክሩ ተካፋይ የሆነው ወገን አቤቱታ አቅርቦ ከችሎት እንዲነሳለት መጠየቅ ይችላል።l
ተደራራቢ (ቅይጥ) ሚና
በአንድ ጉዳይ ላይ በአጣሪነት፣ በመርማሪነት፣ በከሳሽነትና መሰል ኃላፊነቶች የተሳተፈ የመንግስት ባለስልጣን እንደገና ተመልሶ በተመሳሳይ ጉዳይ በውሳኔ ሰጭነት ስልጣኑ ከተሳተፈ የውሳኔውን አድሎአዊነት ያንፀባርቃል። አስተዳደራዊ ውሳኔ ለመስጠት ስልጣን ያለው ተሿሚ ወይም ሠራተኛ ከውሳኔ በፊት አጣሪ፣ መርማሪ፣ ወይም በሌላ ሙያ ተሳታፊ በሆነበት ጉዳይ ተመልሶ በውሳኔ ሰጪነት ስልጣን የሚሳተፍ ከሆነ የተዛባ አድሎአዊ ውሳኔ የመስጠት እድሉ በጣም ከፍተኛ ነው። አንድ ሰው ራሱን የሚቃረን ውሳኔ የማይሰጥ መሆኑ ከሰው ልጅ ባህርይ የምንረዳው እውቀት ነው።
በአንድ ጉዳይ በተደራራቢ ሚና መሳተፍ በአስተዳደር ሂደቱ በውስጡ ያለ መገለጫ ቢሆንም ውጤታማ በሆነ መንገድ ቁጥጥር ካልተደረገበት የፍትሀዊነትንና የርትዐዊነትን ጽንሰ ሀሳብ ድራሹን ያጠፋዋል። የአንድን ድርጅት የንግድ እንቅስቃሴ ህጋዊነት ለማጣራት በመርማሪነት ሚና የተሳተፈ የመንግስት ሰራተኛ የድርጅቱን የንግድ ፈቃድ ለመሰረዝ በተካሄደው የአስተዳደር ክርክር ላይ በውሳኔ ሰጪነት ሚና በድጋሚ የሚሳተፍ ከሆነ ተደራራቢ ሚናው አድሎአዊ ለሆነ ውሳኔ መንስዔ መሆኑ አይቀርም። በተመሳሳይ መንገድ አንድ ሰራተኛ በተከሰሰበት የዲሲፕሊን ጉዳይ ላይ የመ/ቤቱ ኃላፊ የዲሲፕሊን ኮሚቴው አባል ሆኖ ከተሳተፈ በኃላፊነት ስልጣኑ የሚወስደው የዲሲፕሊን እርምጃ ከአድልኦ ያልፀዳ ነው።
ተደራራቢ ሚናን በተመለከተ ሁለቱም ረቂቅ አዋጆች ቁንጽል ድንጋጌ ቢኖራቸውም ከፍሬያማነታቸው ይልቅ ድክመታቸው ጐልቶ ይታያል። የፌደራሉ ረቂቅ አንቀጽ 29 /6/ እንዲህ ይነበባል።
በማናቸውም የአስተዳደር ተቋም ውስጥ በወንጀል ምርመራ ወይም ክስ በመመስረት ተግባር ተሰማርቶ የሚገኝ የመንግስት አስተዳደር ሰራተኛ በማናቸውም ሁኔታ በያዘው ጉዳይ ወይም ከዚሁ ጋር በፍሬ ነገር በተዛመደ ጉዳይ ላይ በሚሰጥ አስተዳደራዊ ውሳኔ በምስክርነት፣ የህግ ምክር በመስጠት መሳተፍ ወይም መምከር አይችልም።
የዚህ አንቀጽ ዋና ግድፈት የሚነጻጸሩት ተደራራቢ ሚናዎች አጣሪነት፣ መርማሪነት፣ ከሳሽነት ወዘተ… ከውሳኔ ሰጪነት ስልጣን ጋር ሳይሆን ከምስክርነት እና የህግ ምክር ሰጪነት ሚና ጋር መሆኑ ነው። የተደራራቢ ሚና ጽንሰ ሀሳብ ዋና አላማው ጉዳዩን ያጣራው ወይም የመረመረው ባለስልጣን ተመልሶ ውሳኔ ሰጪ ከሆነ ውሳኔው አድሎአዊ ሊሆን ስለሚችል ይህንኑ በመከላከል በአስተዳደር ክርክር ውስጥ ፍትህ ወይም ርትዕ ማስፈን ነው። ረቂቁ ይህን አላማ ለማሳካት ተጨባጭ ችግሩ ላይ ከማነጣጠር ይልቅ ለአስተዳደር ፍትህ አግባብነቱ ብዙም ፋይዳ በሌለው የወንጀል መርማሪነትና ከሳሽነት ሚናን ምስክር ከመሆንና የህግ እርዳታ ከመስጠት ሚና ጋር እንዳይደራረብ ገደብ ያስቀምጣል።
በ1967ቱ ረቂቅ አዋጅ መሰረት የመርማሪነት (ይህም በወንጀል መርማሪነት ሳይሆን በአስተዳደራዊ ሂደት ላይ ያሉ ሚናዎችን ያጠቃልላል።) እና የዐቃቤ ህግነት ሚና የነበረው ባለስልጣን ወይም ሰራተኛ በአስተዳደር ክርክሩ ላይ በዋናነት በውሳኔ ሰጪነት እንዳይሳተፍ ይከላከላል። ይሁን እንጂ በምስክርነት ወይም በአማካሪነት ከመሳተፍ እንደማይከለከል በልዩ ሁኔታነት በግልጽ ያስቀምጣል።
በንፅፅር ሲታይ አዋጅ ቁ. 1183/2012 የተሻለ ይዘት ያለው ቢሆንም ሁሉንም መሰረታዊ የተዛባ አመለካከት ምንጮች አልዳሰሰም። በአንቀጽ 38/1/ በፊደል ሐ እና መ ላይ የተጠቀሱት ሁለት ምክንያቶች የሚከተሉት ናቸው።
በመታየት ላይ ላለው ጉዳይ እንደ ባለሙያ፣ ወኪል ወይም የግል ጠበቃ ሆኖ ተሳትፎ ከሆነ፤
በመታየት ላይ ያለው ጉዳይ ሰራተኛው በስር ውሳኔ አይቶት በይግባኝ የቀረበለት ከሆነ
ከሁለቱ ውጭ በመመርማሪነት የተሳተፈ ሰው በውሳኔ ሰጭነት እንዳይሳተፍ በግልጽ የሚከለክል ድንጋጌ የለም።
 
ልዩ ሁኔታዎችና የተፈጻሚነት ወሰን
በፍርድ ቤቶች የዳበሩ መሰረታዊ መርሆዎች እንዲሁም አስገዳጅነት ያላቸው የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት ህጎች በሁሉም አስተዳደራዊ ውሳኔዎች ላይ ወጥ ተፈጻሚነት የላቸውም። የእያንዳንዱ አስተዳደራዊ ውሳኔ ከግለሰቦች መብትና አንጻር ሲመዘን ከቀላል እስከ ከባድ የሚያስከትለው ውጤት እና ተፅዕኖ ይለያያል። የውሳኔውም ዓይነት እንዲሁ ወጥ መልክ የለውም። የመንግስት ሠራተኛን ከስራ ማባረር፣ አስተዳደራዊ ቅጣት መጣል፣ ለህዝብ ጥቅም ሲባል ከይዞታ ማፈናቀል፣ የባለቤትነት ማረጋገጫ ሰርተፊኬት (ካርታ) መሰረዝ፣ የብቃት ማረጋገጫ፣ የሙያ ፈቃድ፣ የንግድ ፈቃድ፣ የስራ ፈቃድ መሰረዝና ማገድ፣ የሊዝ ውል ማቋረጥ፣ በአንድ የስራ ዘርፍ የተሰጠ ዕውቅና (ለምሳሌ የግል የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት) መሰረዝ እና ሌሎች መሰል ውሳኔዎች ህገ መንግስታዊ ጥበቃ ያገኙ መብቶችን የመጣስ ከፍተኛ አዝማሚያ ስላላቸው ፍትሐዊ ስርዓት ተከትለው መወሰድ ይኖርባቸዋል። አስተዳራዊ ቅሬታ እና ይግባኝ የሚስተናገድበት መንገድ እንዲሁ ፍትሐዊ ስነ ስርዓት እና አንጻራዊ ገለልተኘነት ካላንፀባረቀ የይስሙላ ሆኖ ነው የሚቀረው።
ስለሆነም በእነዚህ በተጠቀሱት ምሳሌዎች ስር የሚወድቁና ሌሎች ተመሳሳይ አስተዳደራዊ ውሳኔዎች ለመሰማት መብት እና ኢ-አድሎአዊነት መርሆዎች ተገዢ ሊሆኑ ይገባል። እንደዛም ሆኖ ግትር ተፈጻሚነት ሊኖራቸው አይገባም። አስተዳደራዊ አመቺነትን ያላማከለ የሰነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታ ውጤታማነትን ያኮላሻል። ለምሳሌ በከፊል አስተዳደራዊ ክርክሮች በጠበቃ የመወከል መብት በአስተዳደሩ ላይ ከሚያመጣው ጫና አንጻር እንዲቀር ቢደረግ የመሰማት መብትን አያጣብብም።
ከላይ በምሳሌነት የተጠቀሱት አስተዳደራዊ ውሳኔዎች አንድ የአስተዳደር መ/ቤት በየዕለቱ ይቅርና በየወሩ የሚያከናውናቸው ተግባራት አይደሉም። በቁጥር በእጅጉ በልጠው የሚገኙት ውሳኔዎች ግዙፋዊ የመብት መጓደል አያስከትሉም። ሆኖም በቀጥታ ሆነ በተዘዋዋሪ የግለሰቦችን መብትና ጥቅም የሚነኩ ከሆነ በዘፈቀደ መወሰድ የለባቸውም። ይብዛም ይነስም በተነካው መብት ልክ ፍትሐዊነት በገሀድ እንዲታይ ይጠበቃል።
እስካሁን የቀረበው ዳሰሳ አንድ መሰረታዊ ጥልቅ መልዕክት ያስጨብጠናል። ይኸውም፤ ሁሉንም የአስተዳደራር ውሳኔዎች ለአንድ ወጥ ስነ ስርዓት ተገዢ ማድረግ ሊሞከር ቀርቶ አይታሰብም። ፍርድ ቤት ብቻ ነው አንድ ወጥ ስነ-ስርዓት የሚከተለው። ያላደገ ሆነ የዳበረ የአስተዳደር ህግ ያላቸው አገራት በማንኛውም አስተዳደራዊ ውሳኔ ላይ ተፈጻሚ የሚሆን አንድ ወጥ ስነ ስርዓት የላቸውም። አንድ አስተዳደራዊ ውሳኔ ከቀላል እስከ ጥብቅ የትኛውን ስነ ስርዓት መከተል እንዳለበት ለመወሰን ለህግ አውጪው አስቸጋሪ ስራ ነው። ውስብስብ የሆነው የአስተዳደር ስራ ባህርይ በዚህ ረገድ የሚደረገውን ጥረት ፈታኝ ያደርገዋል። ያም ሆኖ ግን ፈተናው በወጉ ካልተመለሰ ፍትሐዊነትና ውጤታማ አስተዳደር ሚዛናቸውን ይስታሉ።
እንደ ፒተር ዎል አገላለጽ በአስተደደራዊ የውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ተፈጻሚ የሚሆኑት አነስተኛ የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች እንደ ጉዳዩ ዓይነትና ውስብስብነት፣ የማስረጃዎችና የሚረጋገጡት ፍሬ ነገሮች ዓይነት፣ የውሳኔ ሰጭው ማንነትና የሚያከናውነው የአስተዳደር ተግባር ባህርይ እንዲሁም ውሳኔው በግለሰቦች ላይ ሊያስከትል ከሚችለው ጉዳት አንጻር ደረጃቸው ይለያያል።
[W]hat constitutes a minimum compliance with due process in the way of administrative hearing…will vary to a considerable extent with the nature of the substantive right, the character and complexity of the issues, the kinds of evidence and factual material, the particular body or official, and the administrative functions involved in the hearing.m
የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ ፍትሐዊነት እንዲሰፍን ከዚያም አልፎ በህዝብ አስተዳደር ውስጥ ግልጽነትና ተጠያቂነት በአጠቃላይ መልካም አስተዳደር እንዲያብብና እንዲጎለብት የሚያበረክተው አዎንታዊ አስተዋጽኦ በሀሳብ ሆነ በተግባር ደረጃ ተፈትኖ የተረጋገጠ ቢሆንም አፈጻጸሙ በጥንቃቄ ወሰን ካልተበጀለት ከጥቅሙ ይልቅ ጉዳቱ ያመዝናል። የአስተዳደር ስነ ስርዓት ፍርድ ቤቶች እንደሚከተሉት የፍትሐብሔር ስነ-ስርዓት ጥብቅ እና መደበኛ በሆነ ቁጥር አስተዳደራዊው ሂደት እጅና እግሩ ይታሰራል። በዚህ የተነሳ ዜጎች ቀልጣፋና ውጤታማ አገልግሎት ያጣሉ። እንዲህ ዓይነት ሁኔታ ደግሞ የዜጎችን ብሶት ‘ከፍትሕ ጥማት’ ወደ ‘አገልግሎት ረሀብ’ ቢቀይረው እንጂ ፍሬ አያስገኝም።
እ.ኤ.አ በ1946 በወጣው የአሜሪካው የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህግ (Administrative Procedure Act) የአስተዳደር ዳኝነት መደበኛ እና ኢ-መደበኛ በሚል ለሁለት ተከፍሏል። መደበኛው የአስተዳደር ዳኝነት ከክስ መስማት እስከ ውሳኔው ይዘት ድረስ በዝርዝር አስገዳጅ ደንቦች የሚገዛ ሲሆን ኢ-መደበኛው ግን በቀላልና ልል ስርዓት ይመራል። አስተዳደራዊ አመቺነትን ያማከለው ይህ አካሄድ በአንድ በኩል በዘፈቀደ በሚወሰድ እርምጃ ፍትሕ እንዳይጓደል በሌላ በኩል ደግሞ በጥብቅ ስነ ስርዓት ሳቢያ ውጤታማ አስተዳደር እንዳይሰናከል ህጉ የተከተለው አስታራቂ መስመር ነው።
በመደበኛው የአስተዳደር ዳኝነት ከክስ መሰማት (hearing) ጀምሮ አጠቃላይ ክርክሩ በመዝገብ (on the record) እንዲካሄድ የሚያስገድድ ሲሆን በይዘቱም ጠበቅ ያለ ስርዓት ነው። ይህ ስርዓት ተፈጻሚ የሚሆነው በልዩ ህግ በግልጽ ተደንግጎ ሲገኝ ብቻ ነው። የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህጉ የመደበኛውን የአስተዳደር ዳኝነት የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች በመደንገግ ተፈጻሚነቱን ግን ህግ አውጪው በዝርዝር ህግ በግልጽ በወሰናቸው ሁኔታዎች ላይ ብቻ ገድቦታል።n በዚህ መልኩ በመደበኛው የዳኝነት ሂደት የሚያልፉ የአስተዳደር ክርክሮች በቁጥር ከአምስት ፐርሰንት አይበልጥም።o የተቀሩት ኢ-መደበኛውን ስርዓት የሚከተሉ ናቸው። በሌላ አነጋገር መደበኛው አስተዳደራዊ ክርክር ተፈጻሚነቱ በልዩ ሁኔታዎች ብቻ ነው።
አሜሪካኖች ከሞላ ጎደል ሁሉም አስተዳደራዊ ክርክሮች ኢመደበኛ አካሄድ እንዲከተሉ የመረጡበት ምክንያት ንድፈ ሀሳባዊ ሳይሆን ተጨባጭና ተግባራዊ ነው። የአስተዳደር መ/ቤቶች እንደ መደበኛ ፍርድ ቤት ክስ እየሰሙ በማከራከር ውሳኔ የሚሰጡ ከሆነ የተቋቋሙለትን ዓላማ መቼም ቢሆን አያሳኩም። መደበኛ የአስተዳደር ክርክር ከሚፈጀው ጊዜ እንዲሁም ከሚያስፈልገው የሰው ሀይልና የገንዘብ ወጪ አንጻር በሁሉም አስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ ተፈጻሚ ቢደረግ ውጤታማ አስተዳደር ይቅርና ‘አስተዳደር’ የሚባል ነገር ራሱ አይኖርም።
በኢትዮጵያ በ1993 ዓ.ም. እና 2001 ዓ.ም. የተዘጋጁት ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት አዋጆች ይህን መሰረታዊ ተጨባጭ እውነታ በቅጡ አልተረዱትም። ሁለቱም ረቂቆች አስተዳደራዊ ውሳኔ ከመሰጠቱ በፊት መደበኛው የክስ መሰማት ስርዓት እንዲከናወን በአስተዳደር መ/ቤቶች ላይ ግዴታ ያስቀምጣሉ። ይሄ የገዘፈ ችግር በረቂቆቹ የተገታ ሳይሆን ህግ ሆኖ የፀደቀው የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህግም የሚጋራው ችግር ነው።p ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው በአሜሪካ በዚህ ዓይነት የክርክር ሂደት የሚያልፉ ጉዳዮች ከአምስት ፐርሰንት አይበልጡም። የተቀረው 95 ፐርሰንት ኢመደበኛ ነው። በረቂቅ ህጎቹ የተመረጠው አቅጣጫ ደግሞ ሁሉም (ማለትም 100 ፐርሰንት) አስተዳደራዊ ክርክሮች መደበኛ ስርዓት እንዲከተሉ ያስገድዳል። በዚህ ሁኔታ አስገዳጅ ህግ ሆነው በተወካዮች ም/ቤት ቢታወጁ ሊከተል የሚችለውን አስተዳደራዊ መንዛዛት ለመገመት ከወደሁ ያስቸግራል።
የመሰማት መብት እና ኢ-አድሎአዊነት መርህ ከአገራችን ህግ አንጻር
ህገ መንግስታዊ የመሰማት መብት?
የተፈጥሮ ፍትሕ በእንግሊዝና ሌሎች ኮመን ሎው አገራት በዳኞች የዳበረ የፍትሐዊ ውሳኔ አሰጣጥ መርህ ነው። ይህ መርህ በህግ በግልጽ እንደ ቅድመ ሁኔታ ባይቀመጥም ዳኞች ተፈጻሚ እንዳያደርጉት አያግዳቸውም። በአሜሪካ እንዲሁ ህገ መንግስታዊ ዕውቅና ያገኘው ዱ ፕሮሰስ ኦፍ ሎው (Due Process of Law) በመባል የሚታወቀው ህገ መንግስታዊ መርህ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓትን የሚገዛ ልዩ ህግ ባይኖርም እንኳን ፍርድ ቤቶች እንደ አግባብነቱ ተፈጻሚ ያደርጉታል። ሆኖም በእነዚህ ሁለት አገራት ሆነ በሌሎችም ዘንድ አስተዳደር የሚመራበት ስነ ስርዓት ምንጩ በህግ አውጪው የሚወጣ ህግ ነው።
ግልጽ የህግ ድንጋጌ ካለ የስነ-ስርዓት ጉድለት ያለበት ውሳኔ በፍርድ ቤት ሊሻር ወይም ሊሰረዝ እንደሚገባው አያጠራጥርም። አስገዳጅ የህግ ድንጋጌ ከሌለስ? ፍርድ ቤቶቻችን እንደ እንግሊዝና አሜሪካ ፍርድ ቤቶች ፍትሐዊ የውሳኔ አሰጣጥ መርሆዎችን ማዳበርና ተፈጻሚ ማድረግ አለባቸው? ካለባቸውስ አቋማቸው ህገ መንግስታዊ መሰረት አለው? በአስተዳደራዊ የውሳኔ አሰጣጥ ሂደት የመሰማት መብት እንዲሁም ኢ-አድሎአላዊነት መርህ በህግ በግልጽ ባልተደነገገበት ሁኔታ የስነ-ስርዓት ጉድለት ያለበት አስተዳደራዊ ውሳኔ ዕጣ ፋንታ መወሰን በብዙ መልኩ ከባድ ነው።
በአንድ በኩል ፍርድ ቤቶች የዜጎችን ፍትሕ የማግኘት መብት የማረጋገጥ ህገ መንግስታዊ ግዴታ ተጥሎባቸዋል። በሌላ በኩል ህጉን ከማንበብና ከመተርጎም ባለፈ ህግ መጻፍ ህገ መንግስታዊ ሚናቸው አይፈቅድላቸውም። በዚህ መልኩ የሚፈጠረው ‘ህገ መንግስታዊ አጣብቂኝ’ ብርታትና ጥንቃቄ ካልታከለበት በቀላሉ አይፈታም። በተጨማሪም ‘መርህ’ በተጨባጭ ‘መሬት ሲወርድ’ ከልዩ ሁኔዎች ጋር ሊጣጣምና የተፈጻሚነት ወሰኑ በአግባቡ ሊሰመር ይገባል። የመሰማት መብት የግድ የሚልበት ሁኔታ ቢኖርም ከተግባራዊ ፋይዳውና ውጤታማ አስተዳደር አንጻር የሚገደብባቸው ሁኔታዎች አሉ። በተጨማሪም የተፈፃሚነቱ ወሰን የግለሰብ መብት ወይም ጥቅም በሚነካ የዳኝነታዊ ባህርይ ባለው አስተዳደራዊ ውሳኔ ላይ ብቻ ነው። ይህ የሚያሳየን አስቸጋሪው ስራ የፍትሐዊ ውሳኔ አሰጣጥ መርሆዎችን በጠቅላላው መቀበሉ ሳይሆን እንደ ጉዳዩ አይነት ልዩ ሁኔታዎችን ከግምት ባስገባ መልኩ የተፈጻሚነቱን አድማስ መለየቱ ላይ ነው።
የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁ. 43511q በ2005 ዓ.ም. በሰጠው ፈር ቀዳጅ የህግ ትርጉም መሰረት አስገዳጅ የህግ ድንጋጌ ባይኖርም ከፊል የዳኝነት ስልጣን የተሰጠው አካል የመሰማት መብትን የማክበር ግዴታ አለበት። የችሎቱን አቋም በጥልቀት ለመረዳት በሐተታው ክፍል የሰፈረውን የሚከተለውን አስተያየት ማየቱ ተገቢ ነው።
…የመሰማት መብት በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ሊከበር የሚገባው መብት ነው። የመሰማት መብት ከመጀመሪያው ክርክር ጀምሮ እስከመጨረሻው የዳኝነት ሰጪ አካል መከበር ያለበት ስለመሆኑ በሕገ መንግስቱና ስለ ክርክር አመራር በተደነገጉት እንደፍትሐብሔር ስነ ስርአት አይነት ሕጎች ከተደነገጉት ድንጋጌዎች ይዘትና መንፈስ የምንገነዘበው ጉዳይ ነው።
የችሎቱ አስገዳጅ የህግ ትርጉም ዜጎች ሀሳባቸው ሳይደመጥ መብትና ጥቅማቸውን የሚጎዳ አስተዳደራዊ ውሳኔ እንዳይሰጥባቸው ከለላ በማጎናጸፍ ረገድ ህገ መንግስታዊ ፋይዳው ‘ታሪካዊ’ ሊሰኝ የሚችል ነው። ከዚያም አልፎ ለአገራችን የአስተዳደር ህግ ዕድገት ችሎቱ ካደረጋቸው አስተዋጽኦዎች መካከል ቀዳሚውን ቦታ ይይዛል። በእርግጥ የውሳኔው ፋይዳ ብቻውን በቁሙ መለካት በተግባር ያስከተላቸውን ለውጦች በማጋነን ያስተቻል። የሰ/መ/ቁ. 43511 አስተዳደሩ አካሄዱን ከችሎቱ አቋም ጋር እንዲያስተካክል በዚህም የመሰማት መብትን የውሳኔ አሰጣጥ ሂደቱ አካል አድርጎ እንዲያቅፍ የፈጠረው ጫና ሆነ በተግባር ያስከተለው ተጨባጭ ለውጥ የለም። አስገዳጁን የህግ ትርጉም መቀበልና መተግበር ያለባቸው የስር ፍርድ ቤቶችም ቢሆኑ በአስተዳደራዊ ክርክሮች የመሰማት መብትን በትጋት እንዲያስከብሩ የለውጥ ምንጭ አልሆነላቸውም። ምናልባትም ውሳኔው ስለመኖሩ ራሱ ገና አልሰሙ ይሆናል። የሰበር ውሳኔዎች የተደራሽነት ችግር እንዲሁም በውሳኔዎቹ ላይ ጠንካራ ምሁራዊ የሀሳብ ልውውጥ ባህል አለመዳበር በርካታ አስገዳጅ የህግ ትርጉሞች በቅጾች መጽሐፍ ውስጥ ተቀብረው እንዲረሱ ያደርጋቸዋል።
የሰ/መ/ቁ. 43511 ከህገ መንግስታዊ ፋይዳው ባሻገር ክርክሩ የተጓዘበት መስመር ትኩረት ይስባል። የክርክሩ መነሻ አመልካቾች ከአዋጅ ውጪ የተወረሰ ቤት እንዲመለስላቸው ለኢትዮጵያ ፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ ያቀረቡት አቤቱታ ሲሆን ኤጀንሲውም ተጠሪ ምላሽ እንዲሰጡበት ካደረገ በኋላ ማስረጃና ክርክሩን ሰምቶ ቤቱ እንዲመለስላቸው ወስኗል። በውሳኔው ባለመስማማት ተጠሪ ለኤጀንሲው ቦርድ ይግባኝ በማቅረባቸው ቦርዱ የኤጀንሲውን ውሳኔ ሽሮታል። ከመሻሩ በፊት ግን አመልካቾችን ጠርቶ ክርክራቸውን አልሰማም።
በመቀጠል አመልካቾች የመሰማት መብታቸው አለመጠበቁን በመግለጽ በቀጥታ የሰበር አቤቱታ ለፌ/ጠ/ፍ/ቤት ሰ/ሰ/ችሎት ያቀረቡ ቢሆንም አጣሪ ችሎቱ የቦርዱን ውሳኔ የማረም ስልጣን እንዳልተሰጠው በመግለጽ ሳይቀበለው ቀርቷል። አመልካቾች ተስፋ ባለመቁረጥ ጉዳዩ ህገ መንግስታዊ ትርጉም እንደሚያስነሳ በመጠቆም ለህገ መንግስት አጣሪ ጉባዔ አመለከቱ። እዛም ተቀባይነት አጡ። አሁንም ሰሚ ፍለጋ ‘አቤት!’ ማለታቸውን ባለማቆም ጉዳያቸውን እንዲያይላቸው ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ይግባኝ አቀረቡ። በመጨረሻ ጥያቄያቸው ፍሬ አግኝቶ የአጣሪ ችሎቱ ውሳኔ ተሻረ።
አመልካቾች ተስፋ ባለመቁረጥ እስከ ፌዴሬሽን ም/ቤት ድረስ ዘልቀው ድል መጎናጸፋቸው በራሱ የተለየ ስሜት ቢያጭርም በተለየ መልኩ ትኩረት የሚስበው ግን የክርክሩ ሂደት ሳይሆን የም/ቤቱ ውሳኔ ይዘት ነው። የሰበር ችሎት የዳኝነት ስልጣንን በማስፋት አዲስ ህገ መንግስታዊ መልክ ያላበሰው ይኸው ውሳኔ የሰበር ችሎት የቦርዱን መሰረታዊ የህግ ስህተት የማረም ስልጣን እንዳለው አረጋግጧል። የም/ቤቱ ህገ መንግስታዊ ትርጓሜ መነሻ ያደረገው የኤጀንሲው ቦርድ ዳኝነታዊ ስልጣን ነው። ስለሆነም ቦርዱ የዳኝነት መሰል አካል (quasi judicial body) በመሆኑና ይህ አካል የሚሰጠው ውሳኔ የመጨረሻ በመሆኑ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰበር ስልጣኑ ጉዳዩን የማየት ስልጣን አለው።
የስልጣን ጥያቄው እልባት ካገኘ በኋላ መዝገቡ ከፌዴሬሽን ም/ቤት ወደ ሰበር ችሎት ሲመለስ የቦርዱ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት መሰረታዊ ጭብጥ ሆኖ ተነስቷል። ጭብጡን ለመፍታት ችሎቱ የቦርዱን የማቋቋያ አዋጅr የተመለከተ ቢሆንም በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ቦርዱ የተከራካሪዎችን የመሰማት መብት እንዲጠብቅ የሚያስገድድ ድንጋጌ አላገኘም።
በአስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ የመሰማት መብት የሚጠብቅ ህግ በሌለበት ሁኔታ ውሳኔው ሰጭው አካል በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት መብቱን እንዲያከብር ግዴታ መጫን ለችሎቱ ፈታኝ ስራ እንደሆነ አያጠያይቅም። ምክንያቱም ከህግ የመነጨ ግዴታ በሌለበት ቦርዱ የመሰማት መብት መርሆዎችን እንዲከተል ማስገደድ በውጤቱ የችሎቱን ተግባር ከህግ መተርጎም ወደ ‘ህግ መጻፍ’ ያሸጋግረዋል። ስለሆነም ችሎቱ በስልጣን ክፍፍል መርህ የተሰመረውን ድንበር ሳይሻገር በራሱ የዳኝነት ስልጣን ዛቢያ ውስጥ ሆኖ ውሳኔውን በአሳማኝ ምክንያት ማስደገፍ አለበት። ከዚህ አንጻር ለአቋሙ መሰረት ያደረገውን ምክንያት ማየቱ ጠቃሚ ነው። በዚህ ነጥብ ላይ ዋናው የሀተታ ክፍል እንደሚከተለው ይነበባል።
ቦርዱ ከፊል ውሳኔ ሰጪ አካል እንደመሆኑ መጠን የሚሰጠው ውሳኔ የሕጉን ስርዓት ተከትሎ ሊሰጥ ይገባል። ከፊል የዳኝነት ስልጣን የተሰጠው አካል በሕጉ ተለይቶ የተቀመጠለት የክርክር አመራርና አሰጣጥ ስርዓት እስከሌለ ድረስ በኢ.ፌ.ዲ. ሪፐብሊክ ሕገ መንግስት የተጠበቁትን ፍትህ የማግኘት፣ የመሰማትና በእኩል ሚዛን የመታየት መብት ሊያከብር ይገባል። በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ሊጠበቁ ከሚገባቸው ሕገ መንግስታዊ መብቶች አንዱ ደግሞ ክርክር የማቅረብና ማሰረጃ የማሰማት መብት ነው። ይህ የዳኝነት አሰጣጥ ስርዓት የግድ ከሚላቸው የስነ ስርዓት አካሄዶች አንዱ ነው። ክርክሩን በአግባቡ እንዲያቀርብ እድል ያላገኘ ሰው በኢ.ፌ.ዲ.ሪፐብሊክ ሕገ መንግስት አንቀፅ 37 የተከበረለት ፍትህ የማግኘት መብቱ ውጤታማ ሊሆን አይችልም።
ህጉን በፍሬ ነገሩ ላይ ተፈጻሚ በማድረግ አሳሪ ውሳኔ የሚያስተላልፍ አካል ተግባሩ ዳኞች በችሎት ተቀምጠው ከሚያከናውኑት የዳኝነት ተግባር አይለይም። ስለሆነም የዳኞችን ዓይነት የፍትሐ ብሔር ስነ-ስርዓት መከተል ባይኖርበትም ቢያንስ ቢያንስ አንደኛውን ወገን ብቻ ሰምቶ መወሰን የለበትም። ችሎቱ ይህን መሰረታዊ የአስተዳደር ህግ መርህ በአግባቡ ተረድቶታል። ‘ታሪካዊ’ መባሉም ለዚህ ነው። ምክንያቱም ይሄን የመሰለ ይቅርና የሚቀራረብ ውሳኔ ከችሎቱ መንጭቶ አያውቅም።
ቀደም ብለው የተሰጡ ተመሳሳይ ውሳኔዎች ባይኖሩም ከአንድ ዓመት በኋላ በታየ መዝገብ የመሰማት መብት ህገ መንግስታዊ ዕወቅና አግኝቷል። በሰ/መ/ቁ. 92546s በዲሲፕሊን ጉዳይ የተከሰሰ ዓቃቤ ህግ በዓቃቤ ህግ አስተዳደር ዋና ጉባዔ ውሳኔ መከላከል ሳያስፈልገው ከክሱ ነጻ ከተደረገ በኋላ በድሮው አጠራር የፍትሕ ሚኒስትር (በአሁኑ ጠቅላይ ዓቃቤ) ዴኤታ ፊርማ መከላከያውን ሳያሰማ በመሰናበቱ የሚኒስትሩን እርምጃ በመቃወም በቀጥታ ለሰበር ችሎት ያቀረበው አቤቱታ ተቀባይነት አግኝቷል። ችሎቱ በውሳኔው ሚኒስትሩ ከህግ የመነጨ ከፊል የዳኝነት ሰልጣን እንዳለው በመጠቆም የማሰናበት እርምጃው በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት ጥበቃና ዋስትና የተሰጠውን የእኩልነትና ፍትሕ የማግኘት መብት እንደሚጻረር በመጠቆም ሽሮታል።
በህግ የተቀመጠ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት
በአገራችን ወጥ የአስተዳደር ህግ ባይኖርም የአስተዳደር መ/ቤቶች በግለሰቦችና ድርጅቶች ላይ እርምጃ የሚወስዱት ሁልጊዜ በዘፈቀደ አይደለም። ይብዛም ይነስም በተለያዩ ዝርዝር ህጎች ላይ የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች ተደንግገዋል። ጠቅለል ተደርጎ ሲታይ ከክስ መሰማት ጀምሮ እስከ መጨረሻው ውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ድረስ የአስተዳደር መ/ቤቶች የሚከተሉት ስነ ስርዓት በዚህም ፍትሐዊነት የሚገለጽበት መንገድ ደረጃው ይለያያል። በአንዳንዶቹ ጠበቅ ያለና መደበኛነት የሚታይበት ሲሆን በሌሎቹ ደግሞ ቀላል እና ‘ልል’ ተብሎ ሊገለጽ የሚችል ነው።
ከሞላ ጎደል ሁሉንም የመሰማት መብት እና የኢአድሎአዊነት መርሆዎች ያሟላ በዓይነቱ በአሜሪካው የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ ላይ ‘መደበኛ’ ተብሎ የተገለጸውን የአስተዳደር ዳኝነት የሚመስል የክርክር ስርዓት የሚገኘው የፋይናንስ ሪፖርት አዘገጃጀትና አቀራረብ አዋጅ ቁ. 847/2006 ላይ ነው። ስርዓቱ የተዘረጋው ህግን በመተላለፍ ጥፋት በሚፈጽም ኦዲተር ላይ አስተዳደራዊ እርምጃ ለመውሰድ ነው። ከክስ አመሰራረት እስከ ውሳኔ አሰጣጥ ድረስ የክርክሩ አመራር ስርዓት በአዋጁ ከአንቀጽ 38-43 ባሉት ድንጋጌዎች የሚመራ ሲሆን ሂደቱ አጠር ተደርጎ ሲጠቃለል የሚከተለውን ይመስላል።
አዋጁ የኢ-አድሎአዊነት መርህን ለማረጋገጥ የሚና መደበላለቅን አስቀርቷል። የመርማሪነት፣ ከሳሽነት እና ውሳኔ ሰጭነት ሚናዎች በኢትዮጵያ ሂሳብ አያያዝና ኦዲት ቦርድ ሰራተኛ/ተሿሚ ተለይተው ተከፋፍለዋል። በዚሁ መሰረት ‘መርማሪ ሹም’ የሚባል የቦርዱ ተቀጣሪ ሠራተኛ ወይም ከቦርዱ ጋር የቅጥር ግንኙነት ያልመሰረተ ብቃት ያለው ባለሞያ የምርመራ ተግባር ያከናውናል። መርማሪ ሹሙ የህግ ጥሰት መፈጸሙን ሲያምንበት ክስ እንዲመሰረት ለቦርዱ ዋና ስራ አስፈፃሚ የውሳኔ ሀሳብ ከማቅረብ ውጪ በራሱ ክስ አያቀርብም። በአዋጁ የከሳሽነት ሚና የተሰጠው ለስራ አስፈፃሚው ነው። ስራ አስፈፃሚው ክስ ለመመስረት ከወሰነ በምርመራ ሂደት ውስጥ ተሳታፊ ያልነበሩ ከመካከላቸው አንዱ የህግ ባለሞያ የሆነ ሶስት የቦርዱን ሰራተኞች በክስ ሰሚነት ይሰይማል። እነዚህ ክስ ሰሚዎች (hearing examiners) ክርክሩን ሰምተው የመጨረሻ ውሳኔ የማስተላፍ ስልጣን አላቸው።
የዲሲፕሊን ክስ የቀረበበት ሰው ስለቀረበበት ክስ ይዘት የማወቅ እና በራሱ ወይም በጠበቃው አማካኝነት ቀርቦ ማስረጃውን የማቅረብ፣ ምስክሮቹን በመጥራት ቀጥተኛ ጥያቄ መጠየቅና እና ለከሳሽ ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የመጠየቅ መብቱ በአዋጁ አንቀጽ 39/2/ ተጠብቆለታል። በግራ ቀኙ ከሚቀርቡ ማስረጃዎች በተጨማሪ ክስ ሰሚዎች ለጉዳዩ አወሳሰን ጠቃሚ ማስረጃ ይዞ የሚገኝ ማንኛውም ሰው በመጥሪያ በመጥራት በቃለ መሀላ የማረጋገጫ ቃሉን መቀበልና አግባብነት ያላቸውን ሰነዶችና ማስረጃዎች እንዲያቀርብ የማስገደድ ሰፊ ዳኝነታዊ ስልጣን ተጎናጽፈዋል። ክስ ሰሚዎች በክርክሩ ሂደት የቀረቡትን ማስረጃዎችና ክርክሩን ከመረመሩ በኋላ ክስ የቀረበበት ተከሳሽ አዋጁንና በአዋጁ መሰረት የወጣን ደንብና መመሪያ መተላለፍ አለመተላፉን ይወስናሉ። የህግ መተላለፍ ከተፈጸመ ማስጠንቀቂያ ከመስጠት ጀምሮ እስከ ፈቃድ መሰረዝ ብሎም እስከ ብር 25,000 (ሃያ አምስት ሺ ብር) የሚደርስ የገንዘብ መቀጮ እና ሌሎች በአዋጁ ላይ የተዘረዘሩ አስተዳደራዊ ቅጣቶችን ማስተላለፍ ይችላሉ።
ከሞላ ጎደል ተቀራራቢ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት የሲቪል አቪዬሽን ባለስልጣን በሚወስዳቸው አስተዳደራዊ እርምጃዎች ላይ ተፈጻሚ ይደረጋል። በሲቪል አቪዬሽን አዋጅ ቁ. 616/2001 አንቀጽ 80/1/ ላይ እንደተደነገገው ባለስልጣኑ አስተዳደራዊ እርምጃ ከመውሰዱ በፊት ሊወስደው ስላሰበው እርምጃ ለሚመለከተው ሰው ማሳወቅና እርምጃው ሊወሰድ አይገባም የሚልበትን ምክንያት እንዲያስረዳ ዕድል መስጠት አለበት። ማስታወቂያው ጥፋት መፈጸሙን የሚገልጽ ክስ ሳይሆን በምርመራ ግኝት ባለስልጣኑ ድምዳሜ ላይ ከደረሰ በኋላ ድምዳሜውን ለማስተባበል የሚደረግ ጥሪ ነው። ስለሆነም በምርመራ ሂደት ባለስልጣኑ የሚሰማቸውን ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የመጠየቅ ዕድል አይኖርም። ሆኖም ቀጣይ የአዋጁ አንቀጽ 80/4/ ድንጋጌ በጠበቃ ወይም ባለጉዳዩ በራሱ ክርክር የማሰማት መብትን የሚፈቅድ እንደመሆኑ ማስረጃ የማቅረብና ምስክር ማሰማት የስነ ስርዓቱ አካል አድርጎ መቁጠር ይቻላል። በተጨማሪም የባለስልጣኑ ሠራተኛ የግል ጥቅሙን በሚነካ ጉዳይ በምርመራ ሂደት እንዳይሳተፍ ገደብ የሚጥለው የአዋጁ አንቀጽ 80/3/ በከፊልም ቢሆን ከአድልኦ የፀዳ ውሳኔ እንዲሰጥ ምቹ ሁኔታ ይፈጥራል።
የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ህግን በማስከበር ስልጣናቸው በቀጥታ ከሚያስተላልፏቸው ውሳኔዎችና ከሚወስዷቸው እርምጃዎች በተጨማሪ በአማራጭ የሙግት መፍቻ ዘዴ ዳኝነታዊ ተግባራት ሲያከናውኑ ጠበቅ ያለ ስርዓት ይከተላሉ። በኢትዮጵያ የውሀ ሀብት አስተዳደር አዋጅ ቁ. 197/1992 የማዕከል ውሀ ሀብት አስተዳደርን አስመልክቶ የቁጥጥር ተግባራት እንዲያከናውን ስልጣን የተሰጠው ተቆጣጣሪ ባለስልጣን የውሀ ግልጋሎት ፈቃድ የተሰጣቸው ግለሰቦች ወይም ድርጅቶች ከፈቃዱ ጋር የተያያዙ መብትና ግዴታዎችን አስመልክቶ በመካከላቸው የሚነሱ ክርክሮችን እንዲሁም በባለ ፈቃድ እና በሌላ ሶስተኛ ወገኖች መካከል የሚፈጠሩ ማናቸውንም ክርክሮች ሰምቶ የመወሰን ስልጣን ተሰጥቶታል። አዋጁ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት በውክልና በሰጠው የህግ አውጭነት ስልጣን መሰረት ክርክሮቹ የሚመሩበት ስርዓት በደንብ ቁ. 115/1997t ተደንግጓል።
በተቆጣጣሪው ባለስልጣን ዘንድ በሚካሄደው የክርክር አመራር ስርዓት ላይ መደበኛው የፍትሐብሔር ስነ-ስርዓት ህግ ተፈጻሚነት አለው። በደንቡ ላይ ተለይተው የተቀመጡት ጥቂት የስነ-ስርዓት ድንጋጌዎችም ቢሆኑ ጠበቅ ያሉ ናቸው። በዚህ የተነሳ በተቆጣጣሪው አካል የሚካሄደው ክርክር በይዘቱ ፍርድ ቤቶች ከሚከተሉት የሙግት ስርዓት ጋር ይቀራረባል።
ክርክሩ የሚጀመረው አቤት ባዩ በሚያቀርበው ማመልከቻ ነው። ማመልከቻው የክርክሩን ፍሬ ሀሳብ (በእንግሊዝኛው ቅጂ memorandum summarizing the dispute) እና ማስረጃ እንዲሁም የአቤት ባዩን ቅሬታ እና እንዲሰጥለት የሚፈልገውን ውሳኔ አካቶ መያዝ ይኖርበታል። ስለሆነም በይዘቱ ከመደበኛው የክስ አቤቱታ ብዙም አይለይም። ተቆጣጣሪው አካል ማመልከቻውን እንደተቀበለ ክርክሩ የሚሰማበትን ቦታና ጊዜ የሚገልጽ መጥሪያና የማመልከቻ ቅጂ ለተከሳሹ እንዲደርሰው ያደርጋል። በቀጠሮ ቀን ባለጉዳዮች በቀጠሮ ሰዓትና ቦታ ተገኝተው ጉዳያቸውን ያስረዳሉ። ማስረጃም ያቀርባሉ። በሁለቱም ወገኖች የሚቀርቡ ማስረጃዎች በተቆጣጣሪው አካል ይመዘገባሉ። ተከሰሹ መጥሪያ ደርሶት ካልቀረበ ጉዳዩ በሌለበት ይሰማል። ተቆጣጣሪው ጉዳዩን ሰምቶ የሚሰጠውን ውሳኔ ባለጉዳዮች እንዲያውቁት ማድርግ ያለበት ሲሆን በተጨማሪም የውሳኔውን መዝገብ ግልባጭ የመስጠት ግዴታ አለበት። በደንቡ ላይ ለውሳኔ ምክንያት መስጠት እንደ ቅድመ ሁኔታ አልተቀመጠም። ይሁን እንጂ ተቆጣጣሪው እንደ አግባብነቱ የፍትሐብሔር ስነ ስርዓት ህጉን ተፈጻሚ የማድረግ ግዴታ ያለበት እንደመሆኑ ምክንያት የጎደለው ውሳኔ በፍርድ ቤት መሻሩ አይቀርለትም።
ከላይ ያየነው ዓይነት ከመደበኛ ፍርድ ቤት ጋር የሚቀራረብ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት አፈጻጸሙ በውስን አስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ ብቻ ነው። በጣም በርካታ መ/ቤቶች ለስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች የሚገዙት በጣም በስሱ ነው። አብዛኛው ቀዳሚ ውሳኔ /initial decision/ በአስተዳደራዊ የሙግት ሂደት ስር አያልፍም። ውሳኔ አሰጣጡ በባህርዩ መርማሪ ሲሆን ጉዳዩ የሚመለከተውን አካል አያሳትፍም። ህግ መጣሱ የሚረጋገጠው መ/ቤቱ በሚቀርብለት ጥቆማ ወይም በራሱ አነሳሽነት በሚያካሂደው ምርመራና ማጣራት አማካይነት ነው። በዚህ መልኩ ጥፋት መፈጸሙ አስቀድሞ አቋም ይያዝበታል። ሆኖም መ/ቤቱ የደረሰበት ድምዳሜ አስገዳጅነት ወዳለው የመጨረሻ ውሳኔ ከመሸጋገሩ በፊት የሚመለከተው አካል አስተያየት ወይም ምላሽ እንዲሰጥበት ይደረጋል። መልስ ሰጭው የቀረበበትን ማስረጃ የማስተባበል አሊያም ተቃራኒ ማስረጃ የማቅረብ በህግ የተጠበቀ መብት የለውም።
ልል እና ኢ-መደበኛ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት ከሚደነግጉ ህጎች መካከል የሚከተሉት ይጠቀሳሉ።
የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ በመድን ሰጪ ድርጅት ያካሄደው ምርመራ የመጨረሻ ሪፖርት ከመዘጋጀቱ በፊት ለተመርማሪው መድን ሰጪ ድርጅት እንዲደርሰው ተደርጎ በሪፖርቱ ላይ አስተያየቱን እንዲያቀርብ ዕድል ይሰጠዋል።u
/ንግድና ኢንዱስትሪ/ ሚኒስቴሩ ወይም የእርሱ ተወካይ የአንድ ባለዕቃ ማከማቻ ቤት የግብርና ምርት ውጤቶች ተቆጣጣሪ፣ መዳቢ፣ ደረጃ ሰጪ፣ መዛኝ ወይም ናሙና አውጭ የሥራ ፈቃድ ለዘለቄታው እንዲሰረዝ ከመወሰኑ በፊት አጥፍቷል የተባለው ጥፋት በጽሑፍ እንዲገለጽለትና በቂ ጊዜ ተሰጥቶት በጉዳዩ ላይ ምላሽ እንዲሰጥበት ወይም መቃወሚያ እንዲያቀርብበት ዕድል ሊሰጠው ይገባል።v
የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት ኤጀንሲ በማንኛውም ድርጅት ላይ የትኛውንም ዓይነት አስተዳደራዊ እርምጃ ከመውሰዱ በፊት ድርጅቱ መከራከሪያዎቹንና ማስረጃዎቹን የማቅረብና የመሰማት መብት አለው።w
የጉምሩክ ኮሚሽን ማንኛውም ዕቃ ወይም ማጓጓዣ በዚህ አንቀጽ መሠረት ውርስ ሆኖ ለመንግሥት ገቢ ከመደረጉ በፊት የዕቃው ወይም የማጓጓዣው ባለቤት በአዋጁ አንቀጽ 143(3) ወይም (4) መሠረት የመያዝ እርምጃውን አንዲያውቀው ከተደረገበት ቀን ጀምሮ በአንድ ወር ውስጥ ተቃውሞውን እንዲያቀርብ ዕድል መስጠት አለበት፡፡x
በተጨማሪም ኮሚሽኑ በኤሌክትሮኒክስ መረጃ ልውውጥ ሥርዓት የመጠቀም መብትን ከማገዱ ወይም ምዝገባውን ከመሠረዙ በፊት እርምጃው የሚወሰድበትን ምክንያት ለተጠቃሚው በጽሑፍ በማሳወቅ በተወሰነ የጊዜ ገደብ ውስጥ አስተያየቱን እንዲያቀርብ ዕድል መስጠት አለበት፡፡y
የብሔራዊ ሎተሪ አስተዳደር አንድን ፈቃድ ከማገዱ ወይም ከመሠረዙ በፊት እርምጃውን የሚወስድበትን ምክንያት ለባለፈቃዱ በጽሑፍ በመግለጽ ባለፈቃዱ ጽሁ በደረሰው በሰባት ቀናት ውስጥ የበኩሉን አስተያየት በጽሑፍ እንዲሰጥ ያደርጋል፡z
የመሰማት መብት በህግ ቢፈቀድም በጥቅል አነጋገር በሚገለጽበት ጊዜ የመብቱን ወሰን አፈጻጸም አስቸጋሪ ያደርገዋል። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ምርት ገበያ ባለስልጣን የክፍያ መፈጸሚያ ተቋምን ወይም የግብይት ፈጻሚዎችን ወይም የማህበራቸውን ዕውቅና ከማገዱ ወይም ከመሰረዙ በፊት መጀመሪያ የተቋሙ ኃላፊዎች በማስታወቂያ እንዲያውቁት ማድረግና ለባለጉዳዩ የመሰማት ዕድል መስጠት ይኖርበታል፡a የድንጋጌው አነጋገር የጠቅላላነት ባህርይ ቢታይበትም የመሰማት መብት መሰረታዊ የአስተዳደር ፍትሕ ጥያቄ እንደመሆኑ ዕውቅና ከመታገዱ ወይም ከመሰረዙ በፊት ቅድመ ክስ ማስታወቂያ፣ ማስረጃ የማቅረብ መብትና ተቃራኒ ማስረጃ የማስተባበል መብት ተሟልተው ሊገኙ ይገባል።
በአንዳንድ ህጎች ላይ ደግሞ የመሰማት መብት ውሳኔውን በማሳወቅ ላይ ብቻ ይገደባል። በእርግጥ ውሳኔው አግባብ እንዳልሆነ በቃል ሆነ በጽሑፍ ማስተባበል ካልተቻለ የመሰማት መብት መነፈጉን እንጂ በከፊል መገደቡን አይደለም የሚያሳየው። የእርሻና ተፈጥሮ ሀብት ሚኒስቴሩ የዕፅዋት አዳቃዮችን መብት ለመሰረዝ ውሳኔ ላይ ከደረሰ ለመሰረዝ የበቃበትን ምክንያት በመግለጽ ለባለመብቱ የጽሑፍ ማስታወቂያ መስጠትና መብቱ የተሰረዘ መሆኑን ለሕዝብ ማስታወቅ አለበት።b ማስታወቂያው የመሰረዝ ውሳኔውን ከማሳወቅ የዘለለ ውጤት የለውም። ባለመብቱ የእርምጃውን ህጋዊነት ለመቃወም የሚችልበት ቀዳዳ የለም።
አንዳንድ ጊዜ የመሰማት መብት የሚፈቀደው ከውሳኔ በኋላ ይሆናል። የዘር አስመጪ፣ ላኪ፣ የዘር አምራች፣ አዘጋጅ፣ ጅምላ ሻጭ፣ አከፋፋይ ወይም ቸርቻሪ በዘር አዋጅ ቁ. 782/2005 አንቀጽ 21/1/ እና /2/ መሰረት የብቃት ማረጋገጫ ምስክር ወረቀቱ በእርሻና ተፈጥሮ ሀብት ሚኒስቴር ወይም በክልል ባለስልጣን ከመታገዱ ወይም ከመሰረዙ በፊት በድንጋጌው ላይ የተጠቀሱት በቂ ምክንያቶች እውነት ስላለመሆናቸው ለማስረዳትና ተቃራኒ ማስረጃ ለማቅረብ ዕድል አልተሰጠውም። ሆኖም ከውሳኔው በኋላ ውሳኔውን ለሰጠው አካል አስተዳደራዊ ቅሬታ የማቅረብ መብቱ በአንቀጽ 25/1/ ተጠብቆለታል። አመልካቹ በተሰጠው ምላሽ ካልረካ ቅሬታውን ለሚመለከታው የፍትሕ አካል ሊያቀርብ እንደሚችል በድንጋጌው ንዑስ አንቀጽ 2 ተመልክቷል።
የመሰማት መብት በዝምታ የታለፈባቸው ድንጋጌዎች
ምክንያቱ ባይታወቅም በዜጎች መብት ላይ ቀጥተኛ እና አሉታዊ ውጤት የሚያስከትሉ አንዳንድ አስተዳደራዊ ውሳኔዎች የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት ሳይዘረጋላቸው በዝምታ ታልፈዋል። የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የካፒታል ዕቃ ፋይናንስ ንግድ ስራ ፈቃድ የተሰጠው ኩባንያ አሰራሩ ለአደጋ ያልተጋለጠ፣ አስተማማኝና ጤናማ መሆኑን ለማረጋገጥ የኩባንያውን ዳይሬክተር፣ ዳይሬክተሮች ወይም ዋና ስራ አስፈፃሚ ከስራ ማገድ ወይም ማሰናበት ይችላል።c ባንኩ በምን ዓይነት ሁኔታዎችና በቂ ምክንያቶች እርምጃውን እንደሚወስድ ስልጣን በሰጠው አዋጅ ቁ. 807/2005 ላይ አልተመለከተም። በተጨማሪም እርምጃው የሚወሰድባቸው የኩባንያው ኃላፊዎች የተከሰሱበትን ጉዳይ ባንኩ ፊት ቀርበው ለማስረዳትና ማስተባበያ ማስረጃ ለማቅረብ በአጠቃላይ የመሰማት መብታቸው በአዋጁ አልተጠበቀም።
የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለስልጣን በማስታወቂያ አዋጅ ቁ. 759/2004 አንቀጽ 31/3/ በተሰጠው ስልጣንና ተግባር የውጭ ማስታወቂያን ሳይጨምር የአዋጁን ድንጋጌ በመተላለፍ የተሰራጨን ማንኛውንም ማስታወቂያ ይመረምራል፣ ያግዳል፣ የአፀፋ ማስታወቂያ እንዲወጣ ያዛል። ነገር ግን እርምጃውን ከመውሰዱ በፊት የማስታወቂያውን ባለቤት የመስማት ግዴታ አልተጣለበትም። በእርግጥ ለእርምጃው ምክንያት የሆኑት አብዛኛዎቹ ጉዳዮች ህሊናዊ ፍርድ የሚጠይቁ እንደመሆኑ ማስረጃ-ነክ ክርክሮች አይኖሩም። ሆኖም በእንዲህ ዓይነት ሁኔታ ተቃራኒውን ወገን መስማት የተዛባ አመለካከትን በማጥራት ረገድ ጉልህ ሚና ይጫወታል። በተጨማሪም ባለስልጣኑ የማስታወቂያ ባለቤቶችን እይታ በጥልቀት ይረዳል። ለምሳሌ በአዋጁ ክልከላ ከተደረገባቸው ህግን ወይም መልካም ስነ ምግባር እንደሚጻረሩ የሚቆጠሩ ማስታወቂያዎች መካከል በአንቀጽ 7/6/ እና /8/ የሚከተሉት ተጠቅሰዋል፡
የህብረተሰቡን አካላዊና አእምሯዊ ጤንነትና ደህንነት ለጉዳት የሚያጋልጥ ድርጊት እንዲፈጸም የሚያነሳሳ ማስታወቂያ
ለመልካም ፀባይ ተቃራኒ የሆነ የጽሑፍ መልዕክት፣ ምስል፣ ስዕላዊ መግለጫ፣ ፊልም ወይም መሰል አቀራረብን የያዘ ማስታወቂያ
የአንድን ማስታወቂያ ይዘት በተጠቀሱት የተከለከሉ ተግባራት ስር ለመፈረጅ ጥንቃቄ የተሞላበት ህሊናዊ ፍርድ ይጠይቃል። በእንዲህ ዓይነቱ የውሳኔ አሰጣጥ ውጫዊ ሁኔታዎች ለምሳሌ የውሳኔ ሰጭው ግላዊ፣ ባህላዊና ስነልቡናዊ አቋም ይብዛም ይነስም ተጽዕኖ ያሳድራሉ። ስለሆነም ከአድልኦ የፀዳና ያልተዛባ ውሳኔ ለመስጠት የተቃራኒው ወገን አመለካከትና እይታ ማዳመጥ ወደጎን ሊተው አይገባም።
የአስተዳደር ውሳኔ አሰጣጥ በአስተዳደር ስነ ስርዓት አዋጅ
የአሜሪካው የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ አስተዳደራዊ ክርክር /adjudication/ መደበኛ ወይም ኢመደበኛ በሚል የተከፈለ ሲሆን መደበኛው ስርዓት በጣም ውስን በሆነ ጉዳዮች ላይ የተገደበና ተፈጻሚነቱም ህግ አውጭው ባመለከታቸው ሁኔታዎች ላይ ብቻ ነው።d በጀርመን እንዲሁ አስተዳደራዊ ክርክሮች መደበኛ እና ኢ-መደበኛ በሚል የሚከፈሉ ሲሆን መደበኛው ተፈጻሚ የሚሆነው ህግ አውጭው በግልጽ ካመለከተ ብቻ ነው።e በየትም አገር ቢሆን በቁጥር ከፍተኛውን ቦታ የሚይዘው የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት ኢ-መደበኛውን ስርዓት ይከተላል። በአሜሪካ 90 ፐርሰንት የሚሆኑት አስተዳደራዊ ጉዳዮች ውሳኔ የሚያገኙት በኢ-መደበኛ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት ነው። በእንግሊዝ በዳኞች የዳበረው የመሰማት መብትንና የኢ-አድሎአዊነት መርህ አካቶ የያዘው የተፈጥሮ ህግ መሰረታዊ መርህ በሁሉም ውሳኔ ሰጭ አካላት ላይ ወጥ ተፈጻሚነት የለውም። በህግ ያልተቀመጠ የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታ ባለመሆኑም ዳኞች እንደየሁኔታው እያጠበቡና እያሰፉ በትርጉም በአስተዳደር ውስጥ ኢመደበኛነት እንዲሰፍን አድርገዋል። ወጥነት የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህግ መገለጫ ባህርይ ስላለመሆኑና መደበኛው የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት የኢ-መደበኛው ልዩ ሁኔታ እንደሆነ እንዲሁም ህግ አውጭው የአስተዳደር ውሳኔዎችን እንደ ዓይነታቸው፤ ውስብስብነታቸው፤ በመብት እና ጥቅም ላይ የሚያስከትሉት ክብደት እና ሌሎች ተገቢ መመዘኛዎችን በመለየት ከልል እስከ ጥብቅ የትኛውን ስነ-ስር ዓት መከተል እንዳለባቸው ሊወስን እንደሚገባ በዚህ መጽሐፍ (ክፍል 5.3 ልዩ ሁኔታዎችና የተፈጻሚነት ወሰን) በስፋት የተብራራ በመሆኑ መድገሙ አስፈላጊ አይሆንም። እዚህ ላይ የሚዳሰሰው አዲስ የወጣው የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ የኢ-መደበኛነትን ፅንሰ-ሀሳብ በምን መልኩ እንዲሁም እስከምን ደረጃ የህጉ አካል እንዳደረገው ይሆናል።
የአገራችን የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህግ ለሁሉም ተቋማት በሁሉም ሁኔታዎች ተፈጻሚ የሚሆን ወጥ እና መደበኛ ስርዓት ዘርግቷል። እንዲህ ዓይነቱ አካሄድ የአስተዳደር ተቋማት ሊሸከሙት ከሚችሉት በላይ ጫና መደረብ ነው።
ለመሆኑ መደበኛ ሲባል ምን ለማለት ነው? አንባቢ ግልጽ መረዳት ይኖረው ዘንድ በሚከተሉት ህጎች ላይ ያሉትን መደበኛ የሚባሉ የክርክር ሂደቶች ቀንጨብ አድርገን እናያለን።
የፋይናንስ ሪፖርት አዘገጃጀትና አቀራረብ አዋጅ ቁጥር 847/2006 ከአንቀጽ 38 እስከ 42
የፌደራል መንግስት ሰራተኞች የዲሲፕሊን አፈጻጸምና የቅሬታ አቀራረብ ስነ ስርዓት የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 77/1994
የዓቃብያነ ህግ የዲሲፕሊን ክስ አቀራረብ፣ ማጣራትና ውሳኔ አሰጣጥ ሥነ-ሥርዓት በተመለከተ የፌደራል የዓቃብያነ ህግ መተዳደሪያ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁ 443/2011 ከአንቀጽ 91 እስከ 94 ድረስ የተዘረጋው ስርዓት
መደበኛው የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት በመደበኛ ፍርድ ቤት የሚካሄደው ሙግት አምሳያ ነው። ጉዳዩን ሰምቶ አከራክሮ ፍርድ መስጠት ለፍርድ ቤቶች መደበኛ ስራቸው ነው። ስለሆነም እያንዳንዱ የክርክር ሂደት በዝርዝር በተጻፈ የስነ-ስርዓት ድንጋጌዎች ይመራል። ድንጋጌዎቹ ልዩነት ሳይደረግ በሁሉም ተከራካሪዎች ላይ ተፈጻሚነት አላቸው።
ሆኖም ለአንድ የአስተዳደር ተቋም ማከራከር ተጉዳኝ እንጂ ዋና ተግባሩ አይደለም። ተቋሙ የተቋቋመበት የራሱ የሆነ ዓላማና ተግባር አለው። ተልዕኮው ይህን ዓላማ በብቃት እና ውጤታማ በሆነ መንገድ ማሳካት ነው። ተቋሙ በህግ የተሰጠውን ተግባር ሲያከናውን በግለሰቦች መብትና ጥቅም ላይ አሉታዊ ውጤት ሊያስከትል የሚችል አስተዳደራዊ እርምጃ ለመውሰድ ይገደዳል። እንደ ፍርድ ቤት ውሳኔ ሁሉ የተቋሙ ውሳኔ በማስረጃ የተደገፈ እና ህጉን መሰረት ያደረገ እና ፍትሐዊ ሊሆን ይገባል። ይህ በተግባር የሚረጋገጠው እርምጃ የሚወሰድበት ግለሰብ ወይም ድርጅት ጥፋተኛ እንዳልሆነና ተጠያቂነት እንደሌለበት በማስረጃ አስደግፎ ማስረዳት ሲችል ነው። በአግባቡ ማስረዳት ይችል ዘንድ ፍሬነገሩና ህጉ የሚጣራበት ይብዛም ይነስም የተወሰነ የክርክር ስርዓት መወሰን ያስፈልጋል። ስርዓቱ መደበኛ ከሆነ ፍርድ ቤት የሚከተለውን ስነ-ስርዓት ይመስላል። ይመስላል እንጂ ግን ግልባጭ አይደለም። የአስተዳደር ተቋም በውሳኔ አሰጣጥ ረገድ መደበኛውን የፍትሐብሔር ስነ-ስርዓት የሚከተል ከሆነ ሙሉ ጊዜና ሀብቱን የሚያጠፋው የተቋቋመበትን ዓላማ በማሳካት ሳይሆን በማከራከከር ብቻ ይሆናል። ከዚህ አንጻር መደበኛ በሚባል የአስተዳደር ክርክር ላይ ተፈጻሚነት የሚሆኑት የስነ-ስርዓት ቅደመ ሁኔታዎች ውስንና በይዘታቸውም ጠቅላላነት የሚስተዋልባቸው ናቸው።
በተቃራኒው ሂደቱ ኢ-መደበኛ ከሆነ በጣም ልል ከመሆኑ የተነሳ የክርክር ስርዓት ብሎ ለመጥራት እንኳን ይከብዳል። በዛ ላይ በይዘቱ እና በአፈጻጸሙ ከተቋም ተቋም ከውሳኔ ውሳኔ ሊለያይ ይችላል። ይህን በምሳሌ ለማስረዳት ያክል የግብርና ሚኒስቴር የሰጠውን የዕፅዋት አዳቃይ መብት ለመሠረዝ ሲወስን፦
•ሀ) ለባለመብቱ መብቱ ሊሰረዝ እንደሆነ በጽሑፍ ያሳውቃል፤
•ለ) ባለመብቱ ተቃውሞ ካለው የጽሑፍ ማስታወቂያ እንደደረሰው በ30 ቀናት ውስጥ ማስረጃ እንዲያቀርብ በጽሑፍ ያሳውቃል፤ እና
•ሐ) ተቃውሞ ቀርቦ ከሆነ ክርክሩን ሰምቶ የመጨረሻ ውሳኔ ይሰጣል
ይህንን እላይ ካየናቸው መደበኛ የክርክር ስርዓት ጋር ስናስተያየው ሚናቸው የተለያየ መርማሪና ከሳሽ እንዲሁም ጥፋትን የሚያስታውቅ የክስ አቤቱታ የለም። ባለመብቱ መብቱ ሊሰረዝ እንደሆነ ሚኒስቴር መ/ቤቱ የራሱን ማጣራት አድርጎ ህጉን አመሳክሮ አስቀድሞ ድምዳሜ ላይ ደርሷል። ለዚህም ነው የመከላከያ መልሱን ሳይሆን ማስረጃውን እንዲያቀርብ የተጠየቀው። ሚኒስቴሩ ውሳኔ የሚሰጠው ክርክሩን ሰምቶ ቢሆንም ተከራካሪ ወገኖች (ከሳሽና ተከሳሽ) የሉም። ስለሆነም ክርክሩን ሰምቶ ሲባል ባለመብቱ የሚያቀርበውን ተቃውሞ ሰምቶ ለማለት ነው። በሚኒስቴሩ ፊት ማስረጃ ከማቅረብና ተቃውሞ ከማሰማት የዘለለ የክርክር ስርዓት የለም።
በመደበኛው የፍርድ ቤት ክርክር ከክስ መሰማት በፊት የተለያዩ ጉዳዮችን የሚወስኑ በርካታ የስነ ስርዓት ድንጋጌዎች አሉ። በፍርድ ቤት ክርክር ተፈጻሚ የሚሆኑት የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች በባህርያቸው የማያወላዱ ግትር እንደመሆናቸው ለአስተዳደር ክርክር አይመቹም። በአንድ አገር ውስጥ የሚወጣ የአስተዳደር ህግ ውጤታማ አስተዳደርን ሳያሰናክል የዜጎችን መሰረታዊ የመሰማት መብት የሚያስጠብቅ ተለማጭ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት መዘርጋት ይኖርበታል። ከዚህ አንጻር አዋጁ ሁለት ጉልህ ግድፈቶች ይታዩበታል። በአንድ በኩል የመሰማት መብትን ከክስ መሰማት ጋር አምታቶታል። በዚህ የተነሳ መሰረታዊ የሚባሉትን የመሰማት መብት ድንጋጌዎችን አልያዘም። በሌላ በኩል ተፈጻሚ የሚሆነውን ስርዓት እንደ ጉዳዮች ዓይነት /ማለትም እንደ አስተዳደራዊ ውሳኔው ዓይነት/ መደበኛ እና ኢመደበኛ ስነ ስርዓት መዘርጋት ቢኖርበትም አንድ ወጥ ቅድመ ሁኔታ በመደንገግ ሁሉንም በአንድ ሙቀጫ ወቅጧቸዋል። ይህ ደግሞ በቀልጣፋ አገልግሎት አሰጣጥ እና ውጤታማ አስተዳደር ላይ የሚያስከትለው ግዙፍ ተደራራቢ ችግር በቀላሉ የሚገመት አይሆንም።
በአዋጁ የሚታዩ የውሳኔ አሰጣጥ አጀማመር ብዥታዎች
በመጀመሪያ ደረጃ ውሳኔ /initial decision/ ሆነ በቅሬታ ስርዓት /review decision/ የአስተዳደራዊ ክርክር የሚጀመረው ከማስታወቂያ ነው። በመጀመሪያው ውሳኔ ሰጭው ባለስልጣን ለባለጉዳዩ /ለተከሳሹ/ የክስ ማስታወቂያ ይሰጠዋል። በሁለተኛው ደግሞ የባለጉዳዩ የቅሬታ አቤቱታ ለውሳኔ ሰጭው አካል ይደርሰዋል። የክስ ሆነ የቅሬታ አቤቱታ ለሚመለከተው ወገን እንዲደርስ ግልጽ የሆነ የማስታወቂያ አሰጣጥ ስርዓት ሊኖር ይገባል። በዚህ መጽሀፍ በክፍል 5.3 እንደተመለከተው ማስታወቂያ ተከራካሪው እንዲቀርብ የሚሰጥ መጥሪያ ነው። በይዘቱ ባለጉዳዩ የቀረበበትን ክስ በሚገባ ተረድቶ መልሱን አዘጋጅቶ እንዲያቀርብ የሚያስችለው ሊሆን ይገባል።
የአስተዳደር ስነ ስርዓት አዋጁ ከክስ መሰማት በፊት ያሉ ወሳኝ ሂደቶችን በዝምታ አልፏቸዋል። ሙሉ ትኩረቱን ያደረገው ባለጉዳዩ የአስተዳደር ጉዳይ በሚሰማበት ጊዜ በክርክ ሂደት ሁሉ ተገኝቶ ስለሚከናወነው የአስተዳደር ክርክር ብቻ ነው። በዚህ የተነሳ የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓቱን ጎዶሎ አድርጎታል።
የቅድመ ክስ ማስታወቂያ ስርዓትን አስፈላጊነት በተመለከተ የአሜሪካ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በአንድ ውሳኔ ላይ እንዳለው
The right to a hearing embraces not only the right to present evidence, but also a reasonable opportunity to know the claims of the opposing party and to meet them. The right to submit argument implies that opportunity; otherwise the right may be but a barren one.f
የፌደራል መንግስት ሰራተኞች የዲሲፕሊን አፈጻጸምና የቅሬታ አቀራረብ ስነ ስርዓት የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 77/1994 በአንቀጽ 11 ላይ ክስን ስለማሳወቅ ከአዋጁ በጣም በተሻለ የሚከተሉትን ድንጋጌዎች ይዟል።
1. የዲስፕሊን ኮሚቴ ክስ የቀረበበት ሠራተኛ መልሱን ይዞ እንዲቀርብ የክሱን ጽሁፍና ማስረጃዎች ቅጅ አያይዞ የክስ ማስታወቂያ ይልክለታል።
2. የክስ ማስታወቂያው ክሱ የሚሰማበትን ቦታ፣ ቀንና ሠዓት የሚገልጽ ሆኖ ክሱ ከሚሰማበት ቀን ቢያንስ ከ 10 ቀናት በፊት ለተከሣሹ መድረስ አለበት።
3. ሠራተኛው ሊገኝ ባለመቻሉ ወይም ለመቀበል ፈቃደኛ ባለመሆኑ የክስ ማስታወቂያውን ለመስጠት ያልተቻለ አንደሆነ በመሥሪያ ቤቱ የማስታወቂያ ሰሌዳ ላይ ተለጥፎ ለ15 ቀናት እንዲቆይ ይደረጋል።
የአዋጁ ችግር የክስ ማስታወቂያን የሚደነግግ ነጠላ ድንጋጌ አለመያዙ ብቻ አይደለም። በአጠቃላይ ከክስ መሰማት በፊት በዝርዝር መካተት የነበረባቸው የአስተዳደር ክርክር መሰረታዊ ድንጋጌዎች በሙሉ ተረስተዋል። የውሳኔ አሰጣጥ አጀማመር በተመለከተ አዋጁ ብዥታ ይነበብበታል። የውሳኔ አሰጣጥ አጀማመር በተመለከተ የሚስተዋለው መሰረታዊ ችግር መንስዔም ይኸው ነው።

የአስተዳደር ጉባዔስያሜና ትርጓሜ


የአስተዳደር ጉባዔ


ስያሜ አስተዳደር ጉባዔ (Administrative Tribunal) ከመደበኛ ፍርድ ቤት ውጭ ያለ ገለልተኛ የዳኝነት አካል ነው። ከተግባራዊ እይታ አንፃር ከመደበኛ ፍርድ ቤትና ከአስተዳደር መስሪያ ቤት ከፊል ባህሪያትን ይጋራል። ሁለት ባህሪያትን በአንድ ጊዜ ቀይጦ በመያዙ ሙሉ በሙሉ ‘እዚህ ወይም እዚያ’ ብሎ መፈረጅ ይከብዳል። ከፊል ጎኑ አስተዳደራዊ ከፊሉ ደግሞ ዳኝነታዊ በመሆኑ ቁርጥ ያለ መደብ የለውም።a
ይህን ድርብ መልኩን የሚያንፀባርቅ ትርጓሜ ከማየታችን በፊት ‘የአስተዳደር ጉባዔ’ የሚለው አገላለጽ ከቋንቋ አጠቃቀም አንጻር በዚህ መጽሐፍና በሌሎች አገራት ግልጋሎት ላይ የዋለበትን መንገድ በጥቂቱ ማውሳት ያስፈልጋል። በአገራችን በተለምዶ ‘የአስተዳደር ፍርድ ቤት’ ስንል በእንግሊዝ፣ በአውስትራሊያና በሌሎች አገራት Administrative Tribunal በመባል የሚታወቀውን ከላይ የተጠቀሰውን ከመደበኛ ፍርድ ቤት ውጭ ያለ አስተዳደራዊ ክርክሮችን ለመዳኘት የተቋቋመ አካል ማለታችን ነው። ሆኖም አማርኛውን ከእንግሊዝኛው ጋር ስናዛምደው የአስተዳደር ፍርድ ቤት እና Administrative Tribunal አቻ መልዕክት አያስተላልፉም። የአስተዳደር ፍርድ ቤትን በትክክል የሚገልጸው እንግሊዝኛ Administrative Court ሲሆን የእንግሊዝኛውን ‘Administrative Tribunal’ የሚወክል የአማርኛ ቃል ደግሞ ‘የአስተዳደር ጉባዔ ነው።
Administrative Court በእንግሊዝ አጣሪ ዳኝነት ስልጣን ያለውን የከፍተኛውን ፍርድ ቤት የሚጠቁም ሲሆን ‘የአስተዳደር’ የሚለው ቅጥያ የተጨመረበት በአጣሪ ዳኝነት (Judicial Review) ስልጣኑ እንጂ ከአስተዳደሩ (ከስራ አስፈፃሚው) የመንግስት አካል ጋር ቅርበት ሆነ ግንኙነት ስላለው አይደለም። ፍርድ ቤቱ ሙሉ በሙሉ መደበኛ ፍርድ ቤት ነው። በጀርመን ‘Administrative Court’ የሚለው መጠሪያ ከታች ወደ ላይ ራሳቸውን ችለው ከተቋቋሙት አምስትb ዓይነት መደበኛ ፍርድ ቤቶች መካከል አንደኛው ነው።c ወደ ፈረንሳይ ስንመጣ Administrative Court በብዙ መልኩ ‘ፀጉረ-ልውጥ’ ፍርድ ቤት ነው። በአወቃቀሩ የሥራ አስፈፃሚው አካል ሲሆን በዳኝነት ተግባሩ ከመደበኛው ፍ/ቤት ጋር የሚስተካከል ነጻነት ያለው ገለልተኛ የዳኝነት ተቋም ነው። በአደረጃጀቱ የወንጀልና የፍትሐብሔር ጉዳዮችን እንደሚያዩት መደበኛ ፍርድ ቤቶች የመጀመሪያ ደረጃ፣ የይግባኝ ሰሚ እና የሰበር ስልጣን ያላቸው የፍርድ ቤት ሰንሰለቶች አሉት።
በዚህ መጽሐፍ ‘የአስተዳደር ጉባዔ’ የሚለው አገላለጽ ጥቅም ላይ የዋለው በእንግሊዝ፣ በጀርመንን አሊያም በፈረንሳይ ያለውን Administrative Court በማመልክት ሳይሆን በተቃራኒው የእንግሊዝኛውን Administrative Tribunal አቻ ትርጉም በመወከል ነው።
ወደ ትርጓሜው ስንመጣ ምሁራን ከተግባራቱ አንጻር በሚከተለው መልኩ ገልጸውታል።
Broadly, a tribunal is an adjudicative body, empowered to hear and decide disputes in particular circumstances. Tribunals are sometimes referred to as court substitutes, in that they have the power to make legally enforceable decisions, but they are regarded as having the advantages over courts of speed, cheapness, informality, and expertise.d
Tribunal ቃሉ ሲተረጎም ‘ችሎት’ ወይም ‘ዳኛው የሚያስችልበት ቦታ’ (seat of the judge)፣ ጉባዔ፣ ሸንጎ ማለት ነው። ስለሆነም የአስተዳደር ጉባዔ (Administrative Tribunal) ማለት በህግ ተለይተው የተደነገጉ የአስተዳደር ክርክሮችን ሰምቶ የመወሰን ስልጣን ያለው የዳኝነት አካል ማለት ነው። በስልጣኑ ስር የሚያያቸው ጉዳዮች በዋነኛነት በግለሰብና በመንግስት መካከል የሚነሱ ክርክሮችን ቢሆንም አልፎ አልፎ በግለሰቦች መካከል የሚፈጠሩ ክርክሮችን (ለምሳሌ የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ) ይዳኛል።
አስፈላጊነት እና ጠቀሜታ
እንደ ፕሮፌሰር ዌድና ፎርሲይዝ እይታ አስተዳደራዊ ደንብና መመሪያ የመደንገግ ስልጣን የአስተዳደር ህግ ዋነኛ መገለጫ ነው።e የአስተዳደር ጉባዔዎች ከሚሰጡት ግልጋሎትና እያሳዩት ካለው ፈጣን ዕድገት አንጻር በሁለተኛነት የህጉ መገለጫ አድርገን ብንወስዳቸው አንሳሳትም። እነዚህ የዳኝነት ተቋማት ከጊዜ ወደ ጊዜ በቁጥርና በዓይነት እየበዙ መምጣታቸውና የዳኝነት ስልጣናቸው ክልል እየሰፋ መሄዱ የአስተዳደር ህግ ትልቁ ስኬት እንደሆነ የመስኩ ምሁራን በአፅንኦት የሚገልፁት ጉዳይ ሆኗል።f ፒተር ኬን ይህን ስኬት እንደሚከተለው ይገልጸዋል።
One of the most significant, large-scale and enduring constitutional developments of the past 150 years has been the creation of a set of governmental institutions known, in major common law jurisdictions outside the United States, as ‘tribunals’.g
የአስተዳደር ጉባዔዎች የመፈጠራቸው ዋነኛ ምክንያት ዜጎች በአነስተኛ ወጪና በአጭር ጊዜ ውስጥ የተፋጠነ ፍትህ እንዲያገኙ ለማስቻል ነው። በብዙ አገራት (ለምሳሌ በእንግሊዝና አውስትራሊያ) እነዚህ የዳኝነት አካላት ከሞላ ጎደል ይህን ዓላማቸውን ከግብ በማድረስ ውጤታማ ሆነዋል። በህግ የሚሰጣቸው የዳኝነት የስልጣን ክልል ከመደበኛ ፍርድ ቤቶች አንጻር ውስን ቢሆንም በመንግስትና በግለሰብ ብሎም በግለሰቦች መካከል የሚነሱ ጉዳዮችን ለምሳሌ በጤና፣ በትምህርት፣ በጨረታ፣ በፈቃድ አሰጣጥ፣ ስደተኞችና ሌሎች ዘርፈ ብዙ ጉዳዮች በአጭር ጊዜ ውስጥ እልባት በመስጠት እንደ አማራጭ የሙግት መፍቻ መንገድ ውጤታማና ፍሬያማ ለመሆን በቅተዋል።
ስለ አስተዳደር ጉባዔ ስኬትና ውጤታማነት ስንነጋገር ኢትዮጵያ ውስጥ የምናገኘው እውነታ የዚህ ተቃራኒ ነው። ለዚህም ብዙ ምክንያቶች ይጠቀሳሉ። በዋነኛነት ግን ሁለቱን ማንሳቱ አግባብነት አለው። የመጀመሪያው ዋነኛ ምክንያት በኢትዮጵያ ውስጥ የአስተዳደር ጉባዔዎች በፍትህ ስርአቱ ውስጥ ሙሉ በሙሉ መዘንጋታቸውና ህገ መንግስታዊ ቦታቸው ጥርት ብሎ አለመታወቁ በዚህም ምክንያት ወጥ፣ ነፃና ውጤታማ አደረጃጀት የሌላቸው መሆኑ ነው።h
በሁለተኛነት ስለ አስተዳደር ፍርድ ቤት ያለው ግንዛቤና እይታ ራሳቸውን እንደቻሉ የፍትህ ስርዓቱ ተጓዳኝ ተቋማት ሳይሆን በአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ስር ያሉ ቅሬታ ሰሚ አካላት ተደርገው መቆጠራቸው ነው።
ከጠቀሜታቸው አንጻር በአነስተኛ ወጪ፣ ቀላል በሆነ የክርክር ስነ ስርዓት፣ ፈጣን የአስተዳደር ፍትህ በመስጠት ለዜጎች የሚያበረከረቱት አስተዋፅኦ እጅጉን የጎላ ነው።i በተለይ በመንግስትና በግለሰብ መካከል የሚነሱ እጅግ በርካታ አስተዳደራዊ ክርክሮችን በተሻለና ውጤታማ በሆነ መንገድ በመፍታት የፍርድ ቤቶችን ጫና ያቃልላሉ።
በፍርድ ቤት ያለው የክስ ሂደት የተንዛዛ ከመሆኑም ባሻገር ከፍተኛ ወጪ ስለሚጠይቅ በተለይ ለድሃው የህብረተሰብ ክፍል በቀላሉ ፍትህ ማጎናፀፍ ይሳነዋል። ይህም ከአስተዳደሩ ጋር በተያያዘ ለሚነሱ ክርክሮች ሁለት ጉዳቶችን ያስከትላል። በአንድ በኩል በተንዛዛ ክርክር ምክንያት ውጤታማ አስተዳደር አይኖርም። በሌላ በኩል ዜጎች በፍትህ እጦት ይንገላታሉ።
ሌላው ጠቀሜታ ልዩ ዕውቀት ያካበተ የሰው ኃይል በማፍራት ረገድ የሙያ ክህሎትን ማጎልበታቸው ላይ ነው። አብዛኛዎቹ ጉባዔዎች የሚያዩት ጉዳይ ውስን ከመሆኑ አንጻር ተደጋጋሚ ጉዳዮች ቀርበው መወሰናቸው የአስተዳደር ዳኛው በመስኩ ሰፊ ተሞክሮና ዕውቀት እንዲቀስም ያስችለዋል። በተጨማሪ የአስተዳደር ክርክሮችን የሚያየው ዳኛ በቦታው ሲሾም ከህግ ዕውቀት በተጨማሪ ስለሚያየው ጉዳይ ልዩ እውቀት ስለሚኖረው የህግ ዕውቀት ብቻ ኖሮት የተለያዩ ዓይነት ጉዳዮችን ከሚያየው የመደበኛ ፍርድ ቤት ዳኛ በተሻለ መልክ ውጤታማ ውሳኔ ለመስጠት ተመራጭ ያደርገዋል። የአስተዳደር ዳኞች ከህግ ዕውቀት በተጨማሪ ለጉዳዩ የሚያስፈልገውን ሙያ የጨበጡ በመሆኑ በክርክር ወቅት ሊነሱ የሚችሉ ህግ ነክ ያልሆኑ ጭብጦችን በቀላሉ ተረድተው ውሳኔ ላይ ለመድረስ ያስችላቸዋል።
ለማጠቃለል ያህል የሚከተሉትን ነጥቦች እንደ አስተዳደር ጉባዔ ጠቃሜታዎች መጥቀስ እንችላለን።
ጉዳዩን ሰምቶ ለመወሰን አጭር ጊዜ የሚፈጅ በመሆኑ ያለ ረጅም ቀጠሮ ፈጣን ውሳኔ ይሰጣል።
በአስተዳደር ክርክር አብዛኛውን ጊዜ ጠበቃ ማቆም አስፈላጊ ባለመሆኑና መዝገብ ለማስከፈት መጠነኛ ወይም ከነጭራሹ ክፍያ ስለማይኖር የተከራካሪዎችን ወጪ ይቆጥባል።
በቦታው የሚቀመጠው የአስተዳደር ዳኛ ለጉዳዩ ልዩ እውቀት ያለው በመሆኑ የተሻለ ውሳኔ ይሰጣል።
መደበኛውን ስነ ስርዓትና የማስረጃ ህግ የመከተል ግዴታ ሳይኖርበት እንደየሁኔታው ተፈጻሚ የሚሆኑ ኢ-መደበኛ የስነ ስርዓት ደንቦች ላይ ተመርኩዞ ክርክሩን በመምራት የተንዛዛ የክርክር ስርዓትን ያስቀራል።
አስፈላጊነቱና ጠቀሜታው እንዳለ ሆኖ ደካማ ጎኑንም በጥቂቱ መዳሰሱ ጥቅምና ጉዳቱን ከመመዘን አንጻር ፋይዳው የጎላ ነው። ከደካማ ጎኖች መካከል ጥቂቶቹ የሚከተሉት ናቸው።
በጊዜ ሂደት የተወሰኑ የአስተዳደር ጉባዔዎች መለያቸው የሆነውን ኢ-መደበኛ ስነ ስርዓት በመተው ጥብቅ የስነ ስርዓት ደንቦች የሚከተሉ ፍርድ ቤቶች እየሆኑ መጥተዋል።
በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በስራ አስፈፃሚው እጅ ስለሚወድቁ ነፃና ገለልተኛ አካላት አይደሉም።
አንዳንዶቹ የሰለጠነ የሰው ኃይል የላቸውም። ለውሳኔያቸው በቂ ምክንያት አይሰጡም።
በአስተዳደር ፍርድ ቤት ተከራካሪ የሆነ ባለ ጉዳይ የህግ እርዳታ አያገኝም።
መለያ ባህሪያት
የአስተዳደር ጉባዔን ከመደበኛው ፍርድ ቤት ጋር የሚያመሳስለው ነጥብ ቢኖርም ከፊል ጎኑ አስተዳደራዊ እንደመሆኑ የራሱ ባህርያት አሉት። በአጠቃላይ መለያ ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ መሰረታዊ መገለጫዎች የሚከተሉት ናቸው።
በህግ መቋቋም
የአስተዳደር ጉባዔ ሊቋቋም የሚችለው ፓርላማው (የተወካዮች ምክር ቤት) በሚያወጣው አዋጅ ነው። ህግ አውጪው አንድን የአስተዳደር ፍርድ ቤት ሲያቋቁም ፖሊሲን መሰረት ያደረገ ምክንያት ተንተርሶ ሲሆን ይህም የመንግስት አስተዳደርን ውጤታማና ቀልጣፋ ለማድረግ ወይም ዜጎች በአስተዳደራዊ ጉዳዮች ላይ ርትዐዊ ዳኝነትና አስተዳደራዊ ፍትህ እንዲያገኙ አማራጭ የሙግት መፍቻ መንገድ ማቅረብ ሊሆን ይችላል። በዚህ መሰረት በኢትዮጵ ውስጥ የሚገኙ የአስተዳደር ጉባዔዎች ማቋቋሚያ አዋጅ ከፊሎቹ እንደሚከተለው ይዘረዘራሉ።
የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ
ስለ አሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ የወጣ አዋጅ ቁ. 1156/2011 አንቀጽ 145/1/ እና /2/
የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን
የፌደራል ታክስ አስተዳደር አዋጅ ቁ. 983/2008 አንቀጽ 86/1/
የመንግስት ሰራተኞች አስተዳደር ፍ/ቤት
የፌደራል መንግስት ሠራተኞች አዋጅ ቁ.1064/2010 አንቀጽ 79
የማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ
የመንግስት ሠራተኞች ጡረታ አዋጅ ቁ. 714/2003 አንቀጽ 57
የንግድ ውድድርና የሸማቾች ጥበቃ ይግባኝ ሰሚ አስተዳደራዊ ፍርድ ቤት
የንግድ ውድድርና የሸማቾች ጥበቃ አዋጅ ቁ. 813/2006 አንቀጽ 33
የስደተኞች ጉዳይ ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ
የስደተኞች ጉዳይ አዋጅ ቁ. 1110/2011 አንቀጽ 17
የመሬት ይዞታ ማረጋገጥ ቅሬታ ሰሚ ጉባዔ
የከተማ መሬት ይዞታ ምዝገባ አዋጅ ቁ. 818/2006
የአእምሯዊ ንብረት ትሪቡናል
የቅጅና ተዛማጅ መብቶች ጥበቃ (ማሻሻያ) አዋጅ ቁ. 872/2007
የፋይናንስ ሪፖርት አዘገጃጀትና አቀራረብ ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ
የፋይናንስ ሪፖርት አዘገጃጀትና አቀራረብ አዋጅ ቁ. 847/2006 አንቀጽ 48
የከተማ ቦታ ማስለቀቅና የካሳ ጉዳዮች ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ
የከተማ ቦታን በሊዝ ስለመያዝ የወጣ አዋጅ ቁ. 721/2004 አንቀጽ 30
የፌደራል ዓቃብያነ ሕግ አስተዳደር ጉባኤ
የፌደራል ጠቅላይ ዓቃቤ ህግ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁ. 943/2008 አንቀጽ 12/1/
የህንፃ ግንባታ ይግባኝ ሰሚ ቦርድ
ደንብ ቁ. 243/2003 የሚኒስትሮች ምክር ቤት የህንፃ ደንብ አንቀጽ አንቀጽ 21/1/
የምርት ገበያ ባለስልጣን
የኢትዮጵያ ምርት ገበያ ባለስልጣን ለማቋቋም የወጣ አዋጅ ቁ. 551/1999 አንቀጽ 7
የኢንቨስትመንት ቦርድ
ደንብ ቁ. 313/2006 የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ቦርድንና የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ኮሚሽን ማቋቋሚያ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ
የመንግስት ግዥና አቤቱታ አጣሪና ዉሳኔ ሰጪ ቦርድ
የኢትዮጵያ ፌዴራል መንግሥት የግዥና የንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 ዓ.ም አንቀጽ 70/1/
የመስኖ ውሃ ተጠቃሚዎች ማኅበር የክርክር አወሳሰን ኮሚቴ
የመስኖ ውሃ ተጠቃሚዎች ማኅበራት አዋጅ ቁጥር 841/2006 አንቀጽ 56
የከተማ መሬት ይዞታ ማረጋገጥ ቅሬታ ሰሚ ጉባዔ
የከተማ መሬት ይዞታ ማረጋገጥ እና ምዝገባ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 324/2006 አንቀጽ 22
የክሪፕቶ መሠረተ ልማት ካውንስል
የኤሌክትሮኒክ ፊርማ አዋጅ ቁ. 1072/2010 አንቀጽ 50
አስገዳጅ ውሳኔ
የአስተዳደር ጉባዔዎች ክርክሩን ሰምተው የሚሰጡት ውሳኔ እንደማንኛውም የመደበኛ ፍርድ ቤት ውሳኔ ተፈፃሚነት ያለው አስገዳጅ ወይም አሳሪ ውሳኔ ነው። ተፈፃሚና አሳሪ የሆነ ውሳኔ የማይሰጥ አካል እንደ አስተዳደር ጉባዔ ለመቁጠር ያስቸግራል። ስለሆነም የዲሲፕሊን ኮሚቴዎችና ሌሎች በህግ ወይም በየመ/ቤቱ የሚቋቋሙ አጣሪና መርማሪ አካላት ከአስተዳር ጉባዔ ማእቀፍ ውጪ ናቸው። የጠበቆች ዲሲፕሊን ጉባዔj ከአገር ማስወጫ ትዕዛዝ ላይ አቤቱታ ሰሚ ኮሚቴk የይቅርታ ቦርድl የጤና ሙያ ስነ ምግባር ኮሚቴm የቱሪስት አገልግሎት ቅሬታ ሰሚ ኮሚቴn የአመክሮ ኮሚቴo የደህንነተ ህይወት ቅሬታ ሰሚ ኮሚቴp ሁሉም የመወሰን ስልጣን ላለው ሚኒስቴር ወይም የበላይ አካል የውሳኔ ሀሳብ ከማቅረብ በስተቀር አስገዳጃ ውሳኔ ማስተላለፍ የማይችሉ በመሆኑ እንደ አስተዳደር ጉባዔ አይፈረጁም።
ስነ-ስርዓት
የአስተዳደር ጉባዔ የመቋቋሙ ዐቢይ ምክንያት በአነስተኛ ወጪና ቀላል የክርክር ስርዓት ቀልጣፋ ፍትህ መስጠት በመሆኑ በመደበኛው ፍ/ቤት የክርክር ሂደት ተፈፃሚ የሚሆኑት ጥብቅና የማያወላዱ ድንጋጌዎች ተፈፃሚ አይሆኑበትም። ሆኖም ለመሰረታዊ የስነ-ስርዓት ደንቦች ተገዢ መሆን አለበት።
ተፈጻሚ የሚሆኑት የስነ-ስርዓት ድንጋጌዎች አልፎ አልፎ በማቋቋሚያ አዋጁ ላይ የሚዘረዘሩ ሲሆን አብዛኛውን ጊዜ ግን ጉባዔው የራሱን ስነ-ስርዓት በውስጠ ደንብ እንዲወስን ስልጣን ይሰጠዋል። ከአነስተኛ መሰረታዊ የስነ-ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች መካከል የተከራካሪ ወገኖች ክርክርና ማስረጃ የማቅረብ፣ (የመሰማት መብት) አድሎአዊ ያልሆነ ውሳኔ ወይም ፍትህዊ ውሳኔ መስጠት እንዲሁም በማስረጃና በምክንያት የተደገፈ ውሳኔ መስጠት በዋናነት ይጠቀሳሉ።
የአስተዳደር ጉባዔን ከመደበኛው ፍ/ቤት በስነ-ስርዓት ረገድ የተለየ የሚያደርገው ለፍትሀዊ ስነ-ስርዓት ህጉ ተገዢ ያለመሆኑ ብቻ ሳይሆን ባመቸው መንገድ የሚመራበትን ስነ-ስርዓት በራሱ ለመወሰን ስልጣን የተሰጠው መሆኑ ጭምር ነው። ይህም በተለዋዋጭ ሁኔታዎች ውስጥ የተለያየ ስነ-ስርዓት ተፈፃሚ በማድረግ እንደየሁኔታው እንዲለጠጥ ይረዳዋል። ተለጣጭነቱ ግን ወጥ አሰራርን ጨርሶ በማጥፋት ወደ በዘፈቀደ አካሄድ የሚያመራ መሆን የለበትም። ከጉዳይ ጉዳይ ቢለያይም በተለጣጭነት እና ወጥ አሰራር መካከል ሚዛኑን የሚጠብቅ መስመር ሊኖር ይገባል። ጠቅለል ባለ አነጋገር የመደበኛ ፍ/ቤቶች የማያወላዳ ግትር የስነ-ስርዓት አካሄድ በአስተዳደር ፍ/ቤቶች ተፈፃሚ አለመሆኑ በአካሄዳቸው ተለጣጭነት ውጤታማ እንዲሆኑ የተመቻቸ እድል ይሰጣቸዋል።
የዳኞች ሚና
በስነ-ስርዓት ረገድ በኮመን ሎው እና ሲቪል ሎው አገራት መካከል ያለው የመርማሪ (inquistiorial) እና የሙግታዊ (adversarial) አቀራረብ የአስተዳደር ጉባዔና የመደበኛ ፍ/ቤት የልዩነት ነጥብ ተደርጐ ይወሰዳል። በሁለቱ የህግ ስርዓቶች ጉባዔዎች በጉዳዩ ወይም በክርክሩ ላይ ካላቸው ቀጥተኛ ተሳትፎ አንጻር አካሄዳቸው የመርማሪነት እንደሆነ ስምምነት አለ። ከስምምነቱ ባሻገር ብዙዎቹ የመስኩ ባለሙያዎች የአስተዳደር ጉባዔ ይህን መርማሪ አካሄድ መከተል እንዳለበት ጠንካራ መከራከሪያ ያቀርባሉ።
እንደ ፒተር ሌይላንድ እና ቴሪውድስ ገለጻ፤
የአስተዳደር ጉባዔ መርማሪ የስነ-ስርዓት አቀራረብ መከተል ይኖበታል። ይህ ሲሆን ነው በጉዳዩ ላይ በቀጥታ ምርመራ በማድረግ ፍትህ መሰራቱን ማረጋገጥ የሚችለው።
መርማሪ በሆነው አካሄድ እውነትን ፈልፍሎ ማውጣት ለተከራካሪ ወገኖች ብቻ የሚተው ሳይሆን ችሎቱን የሚመራው ዳኛም በንቃት ይሳተፍበታል። ይህ መርማሪ የክርክር አመራር ስርዓት በመደበኛው የፍትሐ ብሔር ሙግት ላይም የሚታይ ቢሆንም በገዘፈ መልኩ በተጨባጭ የሚንፀባረቀው ግን በአስተዳደር ጉባዔ በሚካሄዱ ክርክሮች ላይ ነው።
ቁጥብነት
ቁጥብነት የአስተዳደር ጉባዔ ዋነኛ መገለጫው ነው። የክርክር ሂደቱ እንደ መደበኛው ፍ/ቤት ከፍተኛ ወጪን አይጠይቅም። ተከራካሪ ወገኖች ለሚያቀርቡት አቤቱታ በመደበኛው ታሪፍ መሰረት ዳኝነት አይከፍሉም። አብዛኛውን ጊዜ የጠበቃ ውክልና አስፈላጊ ስለማይሆን ተጨማሪ ወጪ አይኖርም። ውሳኔ ከተሰጠም በኋላ ወጪና ኪሳራ በማቻቻል የሚታለፍ ሲሆን አልፎ አልፎ አነስተኛ ኪሳራ ሊወሰን ይችላል።
ስልጣንና ተግባር
የአስተዳደር ጉባዔዎች የዳኝነት የስልጣን ክልል (Judicial Jurisdiction) ጠባብና በህግ ተለይተው በተጠቀመጡ ውሱን ጉዳዮች ላይ ብቻ የተገደበ ነው። በአንጻሩ መደበኛ ፍ/ቤቶች እርስ በርሳቸው የይዘት ቅርበትና ዝምድና የሌላቸውን የተለያዩ የህግ ክፍሎችን የሚመለከቱ ዘርፈ ብዙ ጉዳዮች ላይ የዳኝነት ስልጣን አላቸው። ጠባብ የሆነው የዳኝነት ስልጣን ልዩ እውቀትን በማጐልበት ረገድ የጐላ አሰተዋጽኦ ያበረክታል። ለምሳሌ የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ የዳኝነት ስልጣን በአሰሪና ሰራተኛ መካከል በሚነሱ የወል የስራ ክርክሮች ላይ ብቻ ነው።q የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን እንዲሁ የግብር አሰባሰብና ጉምሩክን የሚመለከቱ ጉዳዮችን ብቻ የሚያይ ሲሆን የማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ ከጡረታ መብትና ጥቅም ጋር በተያያዘ የዳኝነት ስልጣን አለው።
ምንም እንኳን የጉባዔዎች የዳኝነት ስልጣን በጥቅሉ ሲቀመጥ ጠባብ ቢመስልም በስራቸው ከሚወድቁት ጉዳዮች ብዛትና ከሚነሱት ጭብጦች ዓይነት አንጻር ስልጣናቸው ትንሽ የሚባል አይደለም። ለአብነት ያህል የማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ ምንም እንኳን የስልጣኑ ክልል የጡረታ መብትና ጥቅም የሚመለከቱ ጉዳዮች ቢሆንም ጉባዔው በኢትዮጵያ ውስጥ ያለ ማንኛውም ጡረተኛ የሚያቀርበውን ይግባኝ ስለሚሰማ በአይነት ሆነ በቁጥር በርካታ ጉዳዮችን ያስተናግዳል።
ከዳኝነት ስልጣን በተጨማሪ በክርክሩ ሂደት የሚኖረው ስልጣን ከባህርያቱ አንጻር መጠቀስ ያለበት ጉዳይ ነው። የአስተዳደር ጉባዔ ከፊል የዳኝነት አካል እንደ መሆኑ ከሞላ ጐደል መደበኛ ፍርድ ቤት የሚኖሩትን ስልጣንና ተግባራት ይጋራል። ስለሆነም በማቋቋሚያ አዋጅ ላይ ተለይቶ በግልፅ ቢመለከትም ባይመለከትም እንደ ማንኛውም ፍ/ቤት ተከራካሪ ወገኖችና ምስክሮች እንዲቀርቡ ወይም ቃላቸውን እንዲሰጡ የማድረግ፣ የመሀላ ወይም የማረጋገጫ ቃል የመቀበል፣ ለክርክሩ በማስረጃነት አስፈላጊ የሆኑ ሰነዶች ከሚመለከተው ሰው ወይም ድርጅት እንዲቀርቡ የማድረግ ብሎም በማናቸውም ድርጅት ውስጥ ገብቶ አስፈላጊ መረጃዎችን የመሰብሰብና ምስክሮችን የመስማት የመሳሰሉ ተግባራትን ለማከናወን ስልጣን አለው። በተጨማሪም በክርክሩ ወቅት የሚያስተላልፋቸው ትእዛዞችና ውሳኔዎች አስገዳጅ ተፈጻሚነት አላቸው።
የእነዚህ ባህሪያት መኖር ከመደበኛ ፍ/ቤት ጋር በተያያዘ ለሚነሱ ሁለት ጭብጦች የጠራ መልስ ይሰጠናል። የመጀመሪያው በክርክር ሂደት ፍ/ቤት የመድፈር ውጤትን ይመለከታል። የአስተዳደር ጉባዔ በያዘው ጉዳይ ላይ በክርክር ወቅት የፍ/ቤት መድፈር ወንጀል በተፈጸመ ጊዜ እንደ መደበኛ ፍርድ ቤት ወዲያውኑ ቅጣት ማስተላለፍ ይችላል? ለሚለው ጥያቄ ዳኝነታዊ የሆነው ባህርዩ አዎንታዊ መልስ ይሰጠናል። በወንጀል ህግ አንቀጽ 449 ላይ የተመለከተው ፍ/ቤትን የመድፈር ወንጀል ከሚያቋቁሙት ህጋዊ ክፍሎች መካከል በድንጋጌው ላይ ከተመለከቱት ድርጊቶች መኖር በተጨማሪ ድርጊቱ በፍ/ቤት፣ ምርመራ ወይም የዳኝነት ስራ በሚከናወንበት ወቅት መሆን አለበት። የአስተዳደር ጉባዔ በከፊልም ቢሆን ዳኝነታዊ ስልጣን ያለው የዳኝነት አካል እንደመሆኑ የጉባዔው ዳኛ ላይ ማፌዝ፣ መዛት፣ መሳደብ ወይም በማናቸውም መንገድ ስራውን ማወክ የፍ/ቤት የመድፈር ወንጀል ነው። ስለሆነም ድርጊቱ በተፈፀመ ጊዜ ዳኛው ወዲያውኑ በጥፋተኛው ላይ ቅጣት ሊወስንበት ይችላል።
በሁለተኛነት ተያይዞ የሚነሳው ጭብጥ በጉባዔ ፊት ሀሰተኛ ቃል ወይም ምስክርነት መስጠት በወንጀል የማስቀጣቱ ሁኔታ ነው። በወንጀል ህግ አንቀጽ 425 እና 453 ላይ ተከራካሪ ወገን የሚሰጠው ሀሰተኛ ቃል እና ሀሰተኛ የምስክርነት ቃል፣ አስተያየት ወይም ትርጉም በመደበኛ ፍ/ቤት ፊት ብቻ ሳይሆን የዳኝነት ነክ ስልጣን ባለው አካል ፊት የተፈፀመ ከሆነ በወንጀል ያስቀጣል። ምንም እንኳን የወንጀል ህጉ በግልፅ ስለ አስተዳደር ጉባዔ ባያወራም ‘የዳኝነት ነክ ስልጣን ያለው አካል’ ከፊል የዳኝነት ስልጣን ያለውን የአስተዳደር ጉባዔን እንደሚጨምር ግልፅ ነው።
አመዳደብ
ጉባዔዎች እንደ ቅርጻቸው፣ ስልጣናቸውና አወቃቀራቸው የተለያየ መልክ ይዘው ይቋቋማሉ። አንድ የመስኩ ምሁር ከዳኝነት ስልጣናቸው እና መዋቅራቸው አንጻር በአራት መንገዶች እንደሚከተለው ይከፋፍላቸዋል።r ይኸውም፤
ልዩ (ውስን) እና ሁሉን አቀፍ (ሁለገብ ወይም ዘርፈ ብዙ)
ነጠላ እና ድርብ (አንድ እርከን እና ሁለት እርከን)
የግል እና የአስተዳደር ክርክር ሰሚ
የመጀመሪያ ደረጃ እና አጣሪ
ልዩ እና ሁሉን አቀፍ
ልዩ የአስተዳደር ጉባዔ ስልጣኑ በአንድ ውስን ዘርፍ ላይ ብቻ የተገደበ ነው። በእኛ አገር የሚገኙት ጉባዔዎች ሁሉም በልዩ የአስተዳደር ጉባዔ ስር ይመደባሉ። ለምሳሌ የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ የሚያያቸው ጉዳዮች የወል ስራ ክርክሮችን ብቻ ሲሆን የመንግስት ሰራተኞች የአስተዳደር ፍ/ቤት በበኩሉ በመንግስት ሰራተኞች የሚቀርቡ የስራ ክርክር ቅሬታዎችን ተቀብሎ ዳኝነት ይሰጣል።
ሁሉን አቀፍ የሚባለው ደግሞ በአንድ ጉዳይ ላይ ሳይወሰን ተቀራራቢነት የሌላቸው ዘርፈ ብዙ የአስተዳደር ክርክሮችን ለማየትና ለመዳኘነት ሰፊ ስልጣን ተሰጥቶት የሚቋቋም የአስተዳደር ጉባዔ ነው። ስለሆነም ከንግድ ፈቃድ መሰረዝ አንስቶ እስከ የዩኒቨርሲቲ ተማሪ መባረር፣ የንግድ ድርጅት መዘጋት፣ ከአገር የማስወጣት እርምጃ፣ የጡረታ መብት አወሳሰን ወዘተ…ሁሉንም ጠቅልሎ በመያዝ በተለያዩ የአስተዳደር ክርክሮች ላይ ዳኝነት ይሰጣል። ይህን መሰሉ የአስተዳደር ጉባዔ በመዋቅርና በአደረጃጀት ራሱን የቻለ ህጋዊ ሰውነት ያለው ተቋም ሆኖ የሚቋቋም ሲሆን በስሩም የተለያዩ ጉዳዮችን የሚያዩ ችሎቶች ይኖሩታል፡
አሀዳዊ ቅርጽ ይዞ የሚቋቋም ሁሉን አቀፍ የአስተዳደር ጉባዔ ከውጤታማነት አንጻር ሲታይ በብዙ መልኩ ተመራጭነት አለው። በመጀመሪያ በወጪ እና በሰው ኃይል ረገድ ውጤታማ አጠቃቀም ያዳብራል። ለምሳሌ ያህል ለጉባዔው ስራ የሚያስፈልጉ ሬጅስትራሮች እና ድጋፍ ሰጪ ሰራተኞች ቁጥር ይቀንሳል። ምናልባትም ሁሉንም ስራዎች በአንድ ሬጅስትራር ማከናወን ይቻላል። ለሌሎች ግብዓቶች (ቤተ-መጻህፍት፣ መኪና፣ ኮምፒውተር ወዘተ…) የሚወጣው ወጪም በእጅጉ ይቀንሳል። በተጨማሪም ሁሉም የአስተዳደር ዳኞች በአንድ ተቋም ውስጥ ስለሚታቀፉ በተለያዩ ችሎቶች እያዘዋወወሩ ለማሰራት አመቺ ያደርገዋል። ዳኞች በየችሎቱ እየተዘዋወሩ ሲሰሩ በተለያዩ የአስተዳደር ክርክሮች በሚነሱ የህግ እና ፖሊሲ ጉዳዮች ላይ የሰፋ አመለካከት እንዲኖራቸው ዕድል ይሰጣቸዋል።
ነጠላ እና ድርብ
የአስተዳደር ጉባዔ ውሳኔ በሌላ ይግባኝ ሰሚ የአስተዳደር ጉባዔ በድጋሚ በይግባኝ ሊታይ ይችላል። በዚህ መልኩ በመጀመሪያ ደረጃ እና በይግባኝ የተዋቀረ የአስተዳደር ጉባዔ ድርብ (ባለ ሁለት እርከን) በሚል ይመደባል። በአንጻሩ የስር የአስተዳደር ጉባዔ ውሳኔን በይግባኝ ሰምቶ ዳኝነት የሚሰጥ ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ ከሌለ ነጠላ (አንድ እርከን) ተብሎ ይጠራል። በአገራችን የሚገኙት የአስተዳደር ጉባዔዎች በሙሉ የተዋቀሩት በአንድ እርከን ነው። ምንም እንኳ የተወሰኑት ‘ይግባኝ ሰሚ’ የሚል ቅጥያ ቢይዙም አንዳቸውም በስራቸው ከሚገኝ የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣን ካለው ጉባዔ ይግባኝ አይሰሙም። ‘ይግባኝ’ የሚለው አገላለፅ ጉባዔው በአንድ የአስተዳደር መስሪያ ቤት የተሰጠ ውሳኔ እንደገና የማየትና የማጣራት የዳኝነት ስልጣን እንዳለው ለማመልከት ነው። የጉባዔው ውሳኔ በይግባኝ የሚታየው በመደበኛ ፍርድ ቤት እንጂ በሌላ ይግባኝ ሰሚ ጉባዔ አይደለም።
የግል እና የአስተዳደር ክርክር ሰሚ
በግል ክርክር ሰሚ እና የአስተዳደር ክርክር ሰሚ ጉባዔዎች መካከል ያለው ልዩነት ከሚያዩት ጉዳይ ጋር ይያያዛል። በሁለተኛው ረድፍ ውስጥ የሚወድቁት በመንግስትና በግለሰብ መካከል የሚነሱ የአስተዳደር ክርክሮችን ይዳኛሉ። ጉዳዩ በግለሰቦች መካከል የሚነሳ ክርክር በሚሆንበት ጊዜ የግል ክርክር ሰሚ የአስተዳደር ጉባዔ /ወይም ባጭሩ የግል የአስተዳደር ጉባዔ/ በሚል ይመደባል። በአገራችን የግል ተብለው ሊጠሩ ከሚችሉ የአስተዳደር ጉባዔዎች መካከል የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ፤ የንግድ ውድድርና የሸማቾች ጥበቃ ይግባኝ ሰሚ አስተዳደራዊ ፍርድ ቤት እና በመስኖ ውሃ ተጠቃሚዎች ማኅበራት አዋጅቁጥር 841/2006 የተቋቋመው የመስኖ ውሃ ተጠቃሚዎች ማኅበር የክርክር አወሳሰን ኮሚቴ ተጠቃሽ ናቸው። የአስተዳደር ተብለው ከሚመደቡት መካከል ደግሞ የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን፣ የመንግስት ሠራተኞች የአስተዳደር ፍ/ቤት እና የማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ ይጠቀሳሉ።
የመጀመሪያ ደረጃ እና ይግባኝ ሰሚ
የአስተዳደር ጉባዔ የግራ ቀኙን ክርክር እና ማስረጃ ሰምቶ በመጀመሪያ ደረጃ ስልጣኑ በቀረበለት ጉዳይ ላይ ቀዳሚ ውሳኔ ሰጪ አካል ሆኖ ሊቋቋም ይችላል። ከዚህ በተቃራኒ ደግሞ በአንድ አስተዳደር መስሪያ ቤት የተሰጠን ውሳኔ እንደገና የሚመረምርና የሚያጣራ ቅሬታ ወይም ይግባኝ ሰሚ አካል ሆኖ ሊቋቋም ይችላል። የፌደራል ዓቃብያነ ሕግ አስተዳደር ጉባኤ በመጀመሪያ ደረጃ ስልጣኑ በዓቃቤ ህግ ላይ የሚቀርብን ክስ መርምሮ ውሳኔ ይሰጣል። የውሳኔ ሰጭነት ስልጣን ባይኖረውም የጠበቆች ዲሲፕሊን ጉባዔ የመጀመሪያ ደረጃ ሲሆን የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን፣ ማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ እና የመንግስት ሠራተኞች የአስተዳደር ፍርድ ቤት ሁሉም አግባብነት ያለው መስሪያ ቤት በሰጠው ውሳኔ ላይ የሚቀርቡ ይግባኞችን የሚያዩ ይግባኝ ሰሚ ጉባዔዎች ናቸው። የአሰሪና ሠራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ እንዲሁ የአሠሪውን ውሳኔ ህጋዊነትና አግባብነት የሚያጣራ ጉባዔ ነው።
መዋቅርና አደረጃጀት፡ ንጽጽራዊ እይታ
የአስተዳደር ጉባዔ አደረጃጀት በተለያዩ አገራት የተለያየ ቅርፅ ይይዛል። ጠቅለል ባለ አነጋገር የፈረንሳይን የአስተዳደር ህግ በሚከተሉት እና በተቃራኒው የእንግሊዝ የህግ ስርዓት በሚከተሉት አገራት መካከል የሰፋ ልዩነት ይታይል።
ለንፅፅር እንዲረዳን የፈረንሳይ፣ የእንግሊዝና አውስትራሊያ የአስተዳደር ጉባዔዎች ያላቸውን አደረጃጀትና መዋቅር በቅደም ተከተል እናያለን። በየአገራቱ ያለው አደረጃጀት የተቃኘው እንደሚከተሉት የህግ ስርዓት በተለይም የአስተዳደር ህግ ስርዓት እንዲሁም ነባራዊና ታሪካዊ ሁኔታዎችን ከግምት በማስገባት ቢሆንም ንጽጽሩ በአገራችን ውጤታማ የአስተዳደር ጉባዔ ስርዓት በመዘርጋት ረገድ ጠቃሚ ግብዓት ሊሆን ይችላል።
በፈረንሳይ
በፈረንሳይ የአስተዳደር ፍርድ ቤትs ሲወሳ መነሻችን የፈረንሳይ የአስተዳደር ህግ (droit administratif) ነው። ፈረንሳይ የምትከተለው የአስተዳደር ህግ የታሪካዊ ክስተት ውጤት ሲሆን የራሱ መገለጫ ባህሪያት አሉት። በዋነኛነት ግን ሁለት ራሳቸውን የቻሉ የፍ/ቤት ስርዓት ያላት መሆኑ ለአስተዳደር ህጉ መሰረታዊ መገለጫ ተደርጎ ይወሰዳል።
በአንድ በኩል በግለሰቦች መካከል የሚነሱ የፍትሐብሔር ክርክሮችን የሚያይ ከመጀመሪያ ደረጃ እስከ ሰበር ሰሚ ድረስ የተዘረጋ መደበኛ የፍርድ ቤት ስርዓት ሲኖር በሌላ በኩል በግለሰብና በአስተዳደሩ የሚነሱ አስተዳደራዊ ክርክሮችን ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ድረስ ውሳኔ የሚሰጥ ራሱን የቻለ የአስተዳደር ፍርድ ቤት ስርዓት ተዘርግቷል። በዚህ መዋቅር ውስጥ Conseil d’Etat (የመንግስት ምክር ቤት በእንግሊዝኛው Council of State) የበላይ የአስተዳደር ፍ/ቤት ሲሆን አስተዳደራዊ ክርክሮችን በተመለከተ የመጨረሻ የዳኝነት ስልጣን አለው። ይህም ማለት በግለሰብና በመንግስት የሚነሱ የአስተዳደር ክርክሮች በመደበኛ ፍርድ ቤት በይግባኝ ሆነ በሌላ መንገድ የሚስተናገዱበት አጋጣሚ የለም።
የዚህ የድርብ ወይም የሁለትዮሽ የፍርድ ቤት ስርዓት ጠንሳሽና ቀያሽ የ17ኛው ክፍለ ዘመን የፈረንሳይ ንጉስ የነበረው ናፓሊዮን ቦናፓርቴ ነው። ናፓሊዮን በስልጣን በነበረበት ወቅት በፓርላማው ሆነ በመደበኛ ፍ/ቤቶች ላይ እምነት አልነበረውም። ስለሆነም በወቅቱ በፖለቲከኞችና ምሁራን ዘንድ በስፋት የሚቀነቀነውን የስልጣን ክፍፍል መርህ ለጥጦ በመተርጎም አስተዳደሩ በስሩ የሚነሱትን ክርክሮች በራሱ በአስተዳደሩ ማለቅ አለባቸው ወደ ሚል ድምዳሜ አድርሶታል። በዚህ መሰረት በአስተዳደራዊ ጉዳዮች ላይ ለአስተዳደሩ በአማካሪነት ሚና ብቻ ተወስኖ የነበረውን conseil detat የዳኝነት ስልጣን በመስጠት እንደ የበላይ የአስተዳደር ችሎት ማቋቋም ችሏል። ይህ የሆነው እ.ኤ.አ. በ1799 ዓ.ም. ሲሆን conseil detat ከሁለት ክፍለ ዘመናት በላይ ባስቆጠረው እድሜው ውጤታማነቱን በማስመስከር የፈረንሳይ ኩራት ከመሆን አልፎ በብዙ አገራት የሚደነቅና በአምሳያነት በህግ ስርዓታቸው የሚታቀፍ ተቋም ሆኗል።t
በአሁን ወቅት በፈረንሳይ ያለው የአስተዳደር ፍ/ቤት ስርዓት በሶስት ደረጃዎች የተከፋፈለ ነው። በደረጃው መነሻ ላይ የሚገኙት የመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ፍርድ ቤቶች (tribunaux administratifs) ሲሆኑ በግለሰብና በአስተዳደሩ መካከል የሚነሱ አስተዳደራዊ ክርክሮችን አይቶ የመወሰን የመጀመሪያ ደረጃ የዳኝነት ስልጣን አላቸው።u በመቀጠልም የመጀመሪያ ደረጃ ውሳኔዎችን በይግባኝ የሚያይ የአስተዳደር ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት (Administratifs d’appeal) ሁለተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል። በመጨረሻ ደረጃ ላይ ከይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት በይግባኝ ስልጣኑ ከተሰጠ ውሳኔ ላይ የመጨረሻ የይግባኝ ስልጣን እንዲሁም የሰበር እና የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣን ያለው Consei detat በመባል የሚጠራው ተቋም በአስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ የመጨረሻና የበላይ የዳኝነት አካል ነው።v
በእንግሊዝ
እ.ኤ.አ ከ1974 ዓ.ም ወዲህ በእንግሊዝ አስተዳደራዊ ክርክሮችን የሚዳኙ የአስተዳደር ጉባዔዎች ቁጥር እያሻቀበ መጥቷል። የመንግስት ሚና ወደ ማህበራዊ አገልግሎት አቅራቢነት እየተለወጠ መምጣቱና በዚህም የመንግስትና የግለሰብ ግንኙነት በተለያዩ መስኮች እየሰፋ መሄዱ ከግንኙነቱ የሚመነጩ ክርክሮችን በአማራጭ ለመፍታት የተለያዩ የአስተዳደር ጉባዔዎችን (Administrative tribunals) ማቋቋም አስፈልጓል። ይኸው ምክንያት ለቁጥራቸው ማደግ እንደ ዋነኛ ምክንያት ይጠቀሳል። እንደዛም ሆኖ በእንግሊዝ የአስተዳደር ጉባዔዎች ሊከተሉት ስለሚገባ ስርዓት በተመለከተ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ትኩረት ያገኘ ጉዳይ አልነበረም።
በእርግጥ አደረጃጀታቸውን በተመለከተ ያለው ችግር ገንኖ የወጣው ሎርድ ሄዋርድ በ1929 ዓ.ም. ‘አዲሱ አምባገነንነት’ (The New Despotism) በሚለው መጽሐፋቸው መነሻ ነበር። ይህ መጽሐፉ በወቅቱ በጣም እያደገ የመጣውን የአስተዳደር መ/ቤቶች ሰፊ ስልጣን የሚተነትንና ይህም ገደብ ካልተደረገበት ቅልጥ ያለ አምባገነንት እንደሚያስከትል ተጨባጭ ስጋት አንጸባርቋል። በምላሹም የእንግሊዝ ፓርላማ የሚኒስትሮችን ስልጣን የሚመረምር ኮሚቴ በማቋቋም እ.ኤ.አ. በ1932 ዓ.ም. የሚኒስትሮች ስልጣን ኮሚቴ ሪፖርት (Report of the Committee of Ministers Powers) ለህዝብ ይፋ ሆነ።w የሪፖርቱ ይዘት በጠቅላላው እያደገ የመጣውን የስራ አስፈፃሚ ስልጣን የሚመለከት እንጂ ስለ የአስተዳደር ጉባዔዎች ዝርዘር ጥናት አላካተተም።
እ.ኤ.አ. በ1957 ዓ.ም. የተቋቋሙው የፍራንክ ኮሚቴ (Franks Coomittee) የአስተዳደር ጉባዔዎችን የውሳኔ አሰጣጥ ስርዓት፣ አደረጃጀትና ሌሎች ጉዳዮችን በተመለከተ ዝርዝር ምርመራና ጥናት አድርጐ ሪፖርቱ በዚሁ ዓመት ይፋ ሆኖ ታተመ። የኮሚቴውን ሪፖርት እንደ መነሻ በመውሰድ ከአንድ ዓመት በኋላ እ.ኢ.አ. በ1958 የወጣው የአስተዳደር ጉባዔዎችና መርማሪ አካላት አዋጅ (Tribunals and Inquiries Act 1958) ተብሎ የሚጠራውን ህግ ለአስተዳደር ፍ/ቤቶች ዘላቂ አደረጃጀት መሰረት ሆኗል። በመቀጠልም እ.ኢ.አ. በ1992 አዋጁ የተወሰኑ ማሻሻያ ታክለውበት እንደገና ህግ ሆኖ ወጥቷል።
በዚሁ መሰረት የተሻሻለው አዋጅ በተለያዩ አስተዳደራዊ ክርክሮች ላይ የመጀመሪያ ደረጃ የዳኝነት ስልጣን ያላቸውን ጉባዔዎች በመዘርዘር አቋቁሟል። ሌሎች በቁጥር አነስተኛ የሆኑ ተመሳሳይ የመጀመሪያ ደረጃ የዳኝነት ስልጣን ያላቸው የአስተዳደር ጉባዔዎች ደግሞ በሌላ በልዩ ህግ ተቋቁመዋል። የእነዚህ ጉባዔዎች ባህርያት በጥቅሉ ሲታይ ሁሉም ራሳቸውን ችለው የተቋቋሙ እንጂ የጐንዮሽ እና ቀጥተኛ ግንኙነት የላቸውም። ይህም ማለት ሁሉንም በበላይነት የሚያስተዳድርና የሚመራ ፕሬዝዳንት ሆነ ሊቀመንበር የለም። በውሳኔ አሰጣጥ ረገድ የሚከተሉት ስነ-ስርዓት ወጥነት የለውም። ሁሉም ለጉዳዩ አመቺ የሆነ ዝርዝርና ልዩ ስነ-ስርዓት ተፈፃሚ ያደርጋሉ። የሚከተሉት ስነ-ስርዓት የተለያየ ቢሆንም ባይሆንም ሁሉም በውሳኔ አሰጣጥ ረገድ የተፈጥሮ ፍትህ መሰረት ሀሳቦችን ማለትም የመሰማት መብት እና የኢ አድሎአዊነት መርህ ወጥ በሆነ መልኩ የመከተል ግዴታ አለባቸው።
የእንግሊዝ የአስተዳደር ጉባዔዎች በአንድ ጥላ ስር አለመደራጀታቸው ዝብርቅርቅ ስነ-ስርዓት በመፍጠር ከወጪ አንፃር አሉታዊ ተጽእኖ እንደሚያሳድርና ይህም በውጤታማነታቸው ላይ ክፍተት እንደሚፈጥር እሙን ነው። ይህን ችግር በከፊልም ቢሆን ለማስወገድ እ.ኤ.አ. በ1992 ዓ.ም ተሻሽሎ የወጣው አዋጅ አሰራርና አደረጃጀታቸውን የሚከታተል የአስተዳደር ጉባዔዎች ካውንስል የተባለ ራሱን የቻለ አካል በማቋቋም በተግባርም የተሻለ ውጤት እንዲመጣ አድርጓል።
ይህ ተቋም ምንም አይነት የዳኝነት ስልጣን የለውም። ሆኖም የጉባዔዎችን አሰራር ቀልጣፋና ውጤታማ ለማድረግ የሚያግዙ እርምጃዎች የመውሰድ ወይም እንዲወሰዱ የማድረግ ስልጣናት ነበሩት። ለምሳሌ ያህል የሚመሩበት ስነ-ስርዓት በየትኛውም አካል ከመውጣቱ በፊት በቅድሚያ ካውንስሉን ማማከር ያስፈልጋል። የዳኞችን ሹመት በተመለከተም ለሚመለከተው አካል ሀሳብ መስጠት ይችላል። በተጨማሪም አጠቃላይ አሰራራቸውን በተመለከተ በየአመቱ ሪፖርት ያቀርባል። በተጨማሪም ስልጠና እና ትምህርት በማዘጋጀት አቅማቸውን በማጐበት ረገድ ከፍተኛ ሚና ተጫውቷል።
እ.ኤ.አ እስከ 2007 ዓ.ም. ድረስ በእንግሊዝ የመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ጉባዔዎች አደረጃጀት ወጥነት እንዳልነበረው ሁሉ የይግባኝ ስርዓቱም ወጥ ስርዓት ሲከተል አልነበረም። አንዳንድ ጉባዔዎች በመጀመሪያና በይግባኝ ቢደራጁም የተቀሩት ግን የይግባኝ ስርዓት አልተዘረጋላቸውም።
እ.ኤ.አ. በ2007 ዓ.ም. የአስተዳደር ጉባዔዎችን በአዲስ መልክ ያቋቋመው Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007 (TCE Act) ተሰበጣጥረው የነበሩትን ሁሉንም ጉባዔዎች አንድ ላይ አዋህዷቸዋል። በዚሁ መሰረት ገለልተኛና ነጻ ጉባዔዎች በመጀመሪያ ደረጃ እና በይግባኝ ሰሚ ተዋቅረዋል። የመጀመሪያ ደረጃ ጉባዔዎች በአስተዳደር አካላት የተሰጡ ማናቸውንም ውሳኔዎችና እርምጃዎች በመቃወም የሚቀርቡ አቤቱታዎችን በህግና በፍሬ ነገር ላይ የዳኝነት ስልጣን ያላቸው ሲሆን በይግባኝ ሰሚነት የተዋቀሩት ደግሞ በህግ ጉዳይ ላይ አከራክሮ የመወሰን ስልጣን አካቸው። በተጨማሪም ውስን በሆኑ ጉዳዮች በቀጥታ የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣን ተሰጥቷቸዋል።x
በአውስትራሊያ
የአውስትራሊያ የአስተዳደር ጉባዔዎች ስርዓት ከሞላ ጐደል በእንግሊዝ ስርዓት መሰረት የተቀረጸ ቢሆንም የራሱ የሆኑ ልዩ ባህርያት አሉት። በአውስትራሊያ የአስተዳደር ጉባዔ ጽንሰ ሀሳብ ከመነሻው ከእንግሊዝ በውሰት የተወሰደ ቢመስልም የራሱን ልዩ መገለጫዎች በመያዝ በየጊዜው በለውጥ ሂደት ውስጥ እያለፈ በተለያየ ቅርጽና አወቃቀር ውስጥ እየተፈተነ አሁን ያለበት ደረጃ ላይ ደርሷል።
እንደ እንግሊዝ ሁሉ የአውስትራሊያ የአስተዳደር ጉባዔዎች ስርዓት ሊይዝ ስለሚገባው ቅርጽና ገጽታ በተመለከተ በተለያዩ አጥኒ ቡድኖች ስፊ ጥናትና ዳሰሳ ከተሄደበት በኋላ አብዛኛዎቹ ከጥናቱ የተገኙ የመፍትሔ ሀሳቦች በህግ ማእቀፍ ውስጥ ተካትተዋል። የእነዚህ ጥናቶች ዋና አላማ በመንግስት አስተዳደር በደል የደረሰባቸው ዜጐች የአስተዳደር ፍትህ ማጐናጸፍ ነው። ጥናቶቹ ወጥነት በሌለው መልኩ ተሰበጣጥረው የነበሩትን ጉባዔዎች ሁሉን አቀፍ አሀዳዊ ስርዓት እንዲከተሉ የጐላ አስተዋጽኦ አድርጓል።
ወጥነት ያለው ሁሉን አቀፍ የአስተዳደር ጉባዔ አስፈላጊነቱ በየጊዜው እየታመነበት በዚህ አቅጣጫ ሰፊ እንቅስቃሴ የተደረገ ቢኖርም የመጀመሪያ ደረጃ ጉባዔዎችን በአንድ ጥላ ስር የሚያዋቅር ስርዓት አሁንም ድረስ በአውስትራሊያ በፌደራል መንግስቱ ደረጃ አልተዋቀረም። በእርግጥ እ.ኤ.አ. በ2000 ዓ.ም. ረቂቁ ለፓርላማ የቀረበ ቢሆንም ህግ ሆኖ ገና አልፀደቀም።
ከዚህ በተቃራኒ ከእነዚህ የተለያዩ የአስተዳደር ጉባዔዎች የተሰጡ ውሳኔዎች በይግባኝ የሚዳኙት ወጥ በሆነ አንድ የይግባኝ ሰሚ አስተዳደር ጉባዔ ስር ነው። በዳኝነት ስልጣኑ የመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ጉባዔዎች በሚያስተላልፏቸው ውሳኔዎች ላይ በፍሬ ነገር እና በህግ ጉዳይ ላይ ይግባኝ ይሰማል።
በአገራችን የአስተዳደር ጉባዔዎች መዋቅርና አደረጃጀት
በአትዮጵያ ውስጥ የሚገኙ የአስተዳደር ጉባዔዎች አደረጃጀት ወጥነት አይታይበትም። ማቋቋሚያ አዋጁ ለአንዳንዶቹ በግልጽ የህግ ሰውነት ሲሰጥ ሌሎቹን ግን ከማቋቋም ባለፈ ከአስተዳደር መ/ቤቱ ጋር ያላቸውን ግንኙነት እና የህግ ሰውነት በግልጽ አይለይም። ሁሉም ጉባዔዎች ራሳቸው ችለው በተናጠል የተቋቋሙ ሲሆን እርስ በርስ የጐንዮሽ ግንኙነት የላቸውም። በተጨማሪም በአሰራር፣ በስነ-ስርዓት፣ የዳኞች ምልመላ፣ ሹመትና ሽረት ከበላይ ሆኖ የሚያስተዳድርና የሚመራና አንድ ወጥ አካል የለም።
የይግባኝ ስርዓቱም እንዲሁ ወጥነት ርቆታል። ሁሉም የአስተዳደር ጉባዔዎች የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣን ብቻ ያላቸው ሲሆን በአንድ ጉባዔ የተወሰነን ጉዳይ ይግባኝ የሚሰማ ይግባኝ ሰሚ ጉባባዔ የለም። ለምሳሌ በአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ የተወሰነ ጉዳይ ይግባኙ የሚሰማው በፌደራል ከፍተኛ ፍ/ቤትy ሲሆን በመንግስት ሰራተኞች አስተዳደር ፍ/ቤትz እና በማህበራዊ ዋስትና ይግባኝ ሰሚ ጉባዔa የተወሰነ ጉዳይ ይግባኙ የሚቀርበው ለፌደራሉ ጠቅላይ ፍ/ቤት ነው። በታክስ ይግባኝ ኮሚሽን የሚሰጡ ውሳኔዎች ደግሞ በፌደራል ከፍተኛ እና ጠቅላይ ፍ/ቤት በይግባኝ ይታያሉ።b
የአስተዳደር ጉባዔዎች ሁሉን አቀፍ መልክ ይዘው በአንድ ጥላ ስር አለመደራጀታቸው ለአላስፈላጊ ወጪ የሚዳረግ ከመሆኑም በላይ በተሰበጣጠረ ቦታ መገኘታቸውና ወጥ ስነ-ስርዓት አለመከተላቸው ተደራሽነታቸውን ሩቅ አድርጐታል። አብዛኛዎቹ በአስተዳደር መ/ቤቱ ህንፃ ውስጥ የሚገኙ ሲሆን ከጸሐፊ ጀምሮ ለስራ አስፈላጊ ቁሳቁሶች በመ/ቤቱ በጀት ይመደብላቸዋል። ይህም ገለልተኛነታቸውን ጥያቄ ውስጥ ከቶታል። በተግባር እንደሚታየው ስለ አስተዳደር ጉባዔዎች ያለው እይታ በመ/ቤቱ ውስጥ እንደተቋቋሙ ቅሬታ ሰሚ አካላት እንጂ ራሳቸውን እንደቻሉ ፍትህ ሰጪ ተቋማት አይደለም። ይህም በፍትሕ ስርዓቱ ውስጥ ያላቸውን ቦታ እና ተቀባይነታቸውን አውርዶታል ማለት ይቻላል።
የ1967ቱ ረቂቅ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት አዋጅ ወጥ የአደረጃጀት ስርዓት ለመዘርጋት በመሞከር የመጀመሪያው ነው። ረቂቁ በአንቀጽ 23 ላይ የጠቅላይ ፍ/ቤት (Imperial supreme court) አካል (Division) የሆነ ጠቅላይ የአስተዳደር ፍ/ቤት ያቋቁማል። ይህ ፍ/ቤት በአስተዳደራዊ ውሳኔዎች ላይ ይግባኝ የመስማት ብቸኛ የዳኝነት ስልጣን (exclusive jurisdiction) አለው። ይህ ስርዓት የፈረንሳይ የአስተዳደር ፍ/ቤትን አደረጃጀት የሚከተል ይመስላል። ይሁን እንጂ ይህን ድምዳሜ ሙሉ በሙሉ መቀበል ያስቸግራል።
ጠቅላይ የአስተዳደር ፍ/ቤቱ የጠቅላይ ፍ/ቤት አንድ ክፍል ተደርጐ መቆጠሩ ራሱን የቻለ የህግ ሰውነት ያለው የአስተዳደር ፍ/ቤት አለመኖሩንና የሁለትዮሽ ስርዓት ተፈፃሚ አለመሆኑ ያሳየናል። በአቋሙ ሲታይ እንደፈረንሳይ ኮንሲል ዴታ (Conseil d’Etat) በአስተዳደራዊ ጉዳዮች የመጨረሻ ስልጣን ያለው ፍ/ቤት ይመስላል። ይሁን እንጂ ከዚህ ጠቅላይ የአስተዳደር ፍ/ቤት ስር አስተዳደራዊ ጉዳዮችን በመጀመሪያ ደረጃ ስልጣንና በይግባኝ የሚያዩ የአስተዳደር ጉባዔዎች አልተቋቋሙም። ስለዚህ ምንም እንኳን ‘ይግባኝ’ የሚለው ቃል በአንቀጽ 25 ላይ ቢጠቀስም ጠቅላይ የአስተዳደር ፍ/ቤቱ አስተዳደራዊ ክርከሮችን በቀጥታ የሚያይ የመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ፍ/ቤት ነው። ከአስተዳደራዊ ፍትህ አንፃር ሲታይ በዚህ ፍ/ቤት የሚታይ ጉዳይ ለበላይ አስተዳደር ፍ/ቤት ሆነ ለመደበኛ ፍ/ቤት በይግባኝ ስለማይቀርብ የዜጐችን አስተዳደራዊ ፍትህ የማግኘት መብት በእጅጉ ያጣብባል።
በ2001 ዓ.ም. የተዘጋጀው ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ በ1967ቱ ላይ የሚንጸባረቀውን የተምታታ አደረጃጀት በማስወገድ ከሞላ ጐደል የእንግሊዝ የአስተዳደር ጉባዔ ስርዓት የመሰለ አደረጃጀት ተፈፃሚ ያደርጋል። በረቂቁ አንቀጽ 17 ላይ እንደተመለከተው ከመደበኛ ፍ/ቤት ውጪ የሆነ ራሱን የቻለ የፌደራል የአስተዳደር ቅሬታዎች ይግባኝ ፍ/ቤት የተባለ አካል ይቋቋማል። ፍ/ቤቱ የእለት ተእለት እንቅስቃሴውን የሚመራ የራሱ ፕሬዚደንትና ምክትል ፕሬዚደንት የሚኖሩት ሲሆን የሚሾሙትም በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት በተወካዮች ም/ቤት ይሆናል። ረቂቅ አዋጁ ሁሉንም የአስተዳደር ችሎቶች በአንድ ጥላ ስር በማደራጅት ሁሉን አቀፍ የአስተዳደር ጉባዔ ስርዓት (generalized tribunal) መከተሉ ከስነ-ስርዓት ወጥነት፣ ተደራሽነትና ወጪ ቆጣቢነት አንጻር ተመራጭነት አለው።
ረቂቁ በተጨማሪ ከእንግሊዙ የአስተዳደር ጉባዔ ም/ቤት (Council on Tribunals) ጋር ተመሳሳይነት ያለው ምክር ቤት ያቋቁማል። ሆኖም በይዘትና በስልጣን ረገድ የተከተለው አካሄድ የተለየ ያደርገዋል። የዚህ ም/ቤት ስልጣን ለአስተዳደር ፍ/ቤት ዳኞች ስልጠና በማዘጋጀት፣ በማመቻቸት እንዲሁም በቀጥታ በመስጠትና ሪፖርት በማቅረብ ላይ የተገደበ ሳይሆን በፕሬዝዳንቱ የሚቀርቡትን እጩ ዳኞች መርጦ የመሾም፣ የዲሲፕሊን እርምጃ የመውሰድ፣ ስነ-ስርዓትን ጨምሮ ፍ/ቤቱ ተግባሩን በአግባቡ እንዲወጣ የሚረዳ መመሪያ የማውጣት እንዲሁም አስተዳደራዊ ፍትህን ለማስፈን የሚረዱ አጠቃላይ የፖሊሲ አቅጣጫዎች ላይ የመወሰን ስፊ ተግባራዊ ስልጣን ተሰጥቶታል። ምክር ቤቱ ስፊ ስልጣን ማግኘቱ የአስተዳደር ፍ/ቤቱ በየጊዜው የሚያጥሙትን ችግሮች በቅርበት እየተከታተለ ለመፍታት ያስችለዋል።
ከይዘቱ አንፃር ግን የተለያዩ አስተዳደር ፍ/ቤቶች ሆነ የሌሎች ሶስተኛ ወገኖች ውክልና አለማግኘቱ የችሎቶቹን ሚዛናዊነት ጥያቄ ውስጥ የሚከት ከመሆኑም በላይ የአስተዳደር ፍ/ቤቱን ኢ-መደበኛ ባህርይ ያጠፋዋል።
በረቂቁ አንቀጽ 19 መሰረት ም/ቤቱ የሚከተሉት አባላት ይኖሩታል።
የተወካዮች ም/ቤት አፈ ጉባኤ……………ሊቀመንበር
የፌደሬሽን ም/ቤት አፈ- ጉባኤ…………………አባል
የፌደራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ፕሬዚዳንት…………አባል
ዋና እንባ ጠባቂ………………………………አባል
የሰብአዊ መብቶች ጥበቃ ዋና ኮሚሽነር………አባል
የፍትህ ሚኒስትር (በአሁኑ ጠቅላይ ዓቃቤ ህግ)………አባል
የፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት………………………አባል
የፍርድ ቤቱ ምክትል ፕሬዝዳንት………………. አባል
በዚህ መልኩ የሚዋቀረው ም/ቤት በአስተዳደር ፍ/ቤቱ ዳኞች ሹመት ላይ የመወሰን ስልጣን አለው። በተጨማሪም ችሎቶቹን ያደራጃል። ይመድባል።
ከፌደራል የአስተዳደር ቅሬታዎች ይግባኝ ፍ/ቤት በሚሰጥ ውሳኔ ላይ ስለሚኖረው የይግባኝ ስርዓት እንደበፊቱ ረቂቅ ሁሉ በፌደራሉ ረቂቅ ላይም በዝምታ ታልፏል። ምንም እንኳን ይህ ፍርድ ቤት ‘የይግባኝ ፍ/ቤት’ የሚል ስያሜ ቢሰጠውም በተግባር ግን በአሰተዳደር መ/ቤቱ በሚሰጡ የመጨረሻ አስተዳደራዊ ውሳኔዎች ላይ በፍሬ ነገርና በህግ ጉዳይ ላይ አከራክሮ ውሳኔውን የመለወጥ፣ የማጽደቅ ወይም ቅጣቱን የመቀነስ የመጀመሪያ ደረጃ ስልጣን ያለው የአስተዳደር ፍ/ቤት ነው።
በረቂቁ መሰረት ስራ ላይ ያሉት ጥቂት የአስተዳደር ጉባዔዎች እጣ ፋንታ አልለየለትም። እነዚህ ጉባዔዎች ታጥፈው በረቂቁ መሰረት በሚቋቋሙት ችሎቶች የሚተኩ ከሆነ ረቂቁ ይህንን የሚያጣጥም ድንጋጌ ሊኖረው ይገባል።
የዳኞች ሹመት እና ሽረት
በአስተዳደር ጉባዔ የሚያስችሉ ዳኞች የሹመት ስርዓትና የብቃት መመዘኛ እንደ ክርክሩ አይነት ይለያያል። ልዩ ሁኔታዎች እንደተጠበቁ ሆነው በብዙ አገራት ተቀባይነት ያገኘው ስርዓት ‘ሚዛናዊ የአስተዳደር ጉባዔ’ (balanced tribunal) ተብሎ የሚጠራው ሲሆን በገለልተኛ አካል የሚሾም አንድ ሊቀመንበርና የተለያዩ ጐራዎችን ጥቅም የሚወክሉ ሁለት አባላት ይኖሩታል። የዚህ ስርዓት ዋና ዓላማ በክርክሩ ተካፋይ የሆነ ወገን የእርሱን ጉዳይ በወጉ የሚረዳ ቢያንስ አንድ አባል እንዲኖረው በማድረግ ፍትሐዊነቱን ማረጋገጥ ነው።
በአገራችን የአስተዳደር ጉባዔዎች ከሞላ ጐደል ይህንኑ ስርዓት ይከተላሉ። የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቋሚ ወይም ጊዜያዊ ቦርድ በችሎት የሚሰየም አንድ ሰብሳቢ እና ከአሰሪ ማህበራት የሚወክሉ ሁለት አባላት እንዲሁም ከሰራተኞች ማህበራት የሚወክሉ ሁለት አባላት ይኖሩታል። የቦርዱ ተተኪ አባላትም ከሰራተኛና አሰሪ ማህበራት የሚወከሉ አንድ አንድ አባላት ይሆናሉ።
በሁሉም የአስተዳደር ጉባዔዎች ሰብሳቢው ወይም ሊቀመንበሩ በስራ አስፈፃሚው ይሾማል። የችሎቱ አባላት ከችሎት የሚነሱትም ሹመቱን ባጸደቀው ሚኒስትር ወይም ባለስልጣን ሲሆን በተለይ የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይን በተመለከተ የሰራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስትር ከሰራተኛ ወይም አሰሪ ማህበራት የተወከሉ አባላትን ሳይቀር የመሻርና በሌላ የመተካት ስልጣን አለው። ሹመትና ሽረት የሚፈጸመው በአንድ ሰው መሆኑ ሳያንስ ሚኒስቴሩ ያልሾመውን አባል ጭምር የመሻር ስልጣን ማግኘቱ የቦርዱንን ነፃነትና ገለልተኝነት በእጅጉ ይጋፋል።
በአስተዳደር ጉባዔ የሚሰየሙ ዳኞች በሚያዩት ጉዳይ ላይ የተካነ እውቀት እንዲኖራቸው እንጂ የግድ የህግ እውቀት አያስፈልጋቸውም። ሆኖም አንዳንድ የተወሳሰቡ የአስተዳደር ክርክሮች የህግ ባለሙያ እገዛ ስለሚጠይቁ ቢያንስ የተወሰኑ አባላት የህግ እውቀት ቢኖራቸው ይመረጣል። በአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ወሳኝ ቦርድ ከሚሾሙት ዳኞች መካከል ሁለቱ ስለአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ብቃትና ልምድ ሊኖራቸው ይገባል። ሁሉም የቦርዱ አባላትና ተተኪ አባላት የአገልግሎት ዘመናቸው ሶስት ዓመት ሲሆን የስራ ጊዜያቸውም ‘የትርፍ ጊዜ’ (part-time) ሆኖ በቦርድ ስብሰባ ለተገኘ አባል በሚኒስትሩ ከሚወሰን አበል በስተቀር ቋሚ ደመወዝ አይከፈላቸውም።
በፌደራሉ ረቂቅ አዋጅ (2001 ዓ.ም.) መሰረት በችሎቱ የሚሰየሙ አባላት ሹመትና ሽረት በረቂቁ በሚቋቋመው ም/ቤት አማካይነት የሚከናወን ሲሆን ይህም የፍ/ቤቱን ገልተኛነት በሚገባ ያረጋግጣል። የችሎቱ አባላት የስራ ዘመን ለአምስት ዓመት ሆኖ በድጋሚ ከመሾም ገደብ አይደረግባቸውም። የስራ ጊዜያቸው ሙሉ ወይም ከፊል የስራ ሰዓት ስለመሆኑ ባይመለከትም ፍ/ቤቱ ራሱን ችሎ እንደ ተቋም የተደራጀ ከመሆኑ አንጻር የሙሉ ሰዓት ዳኞች እንደሆኑ መገመት ይቻላል። ለዳኞች የሚከፈለው ክፍያ መጠን በምክር ቤቱ በሚወሰነው መሰረት ይሆናል።
የዳኞች ብቃት መለኪያ እንደሚቋቋሙት ችሎቶቸ የሚቀያየር ሳይሆን ወጥነት ባለው መልኩ የተቀመጠ ነው። እያንዳንዱ ችሎት ሶስት አባላት ሲኖሩት ሰብሳቢው በህግ ትምህርት ስልጠና ያለው ወይም በህግ መስክ በቂ ልምድ ያለው ሰው መሆን ይኖርበታል። በዚህ መመዘኛ መሰረት ከስልጠና ወይም ልምድ በስተቀር በመደበኛ የህግ ትምህርት ዲፕሎማ ወይም ዲግሪ መያዝን አይጠይቅም። የተቀሩት ሁለት አባላት ‘መልካም ስምና ክብር ከበቂ የአስተዳደር ተግባራት እውቀትና ልምድ’ ጋር ሊኖራቸው እንደሚገባ በረቂቁ አንቀጽ 46/2/ ተመልክቷል። ይህ መለኪያ ግልጽነት የሚጎድለው እንደመሆኑ ‘የአስተዳደር ተግባራት’ የሚለው ‘በህዝብ አስተዳደር’ በሚል ቢተካ የተሻለ ነው። ይህም ቢሆን ጥቅል ሀሳብ ያዘለ እንደመሆኑ መጠን የአስተዳደር ዳኞች እንደ ክርክሩ አይነት ልምድና እውቀታቸው እየተመዘነ በዳኝነት ቢሾሙ ሊቋቋም የታሰበው የአስተዳደር ፍ/ቤት እንደሌሎች አገራት ሁሉ ውጤታማነቱን በማስመስከር በአስተዳደር በደል ለተጠቃው ዜጋ የአስተዳደር ፍትህ ለማስፈን ብቃት ይኖረዋል።

የአስተዳደር መንግስት እና የአስተዳደር ህግ ውልደት 


የአስተዳደር መንግስት እና የአስተዳደር ህግ ውልደት 

የአስተዳደር ህግ ግብና ተግባራት//የህጉ ምንጮች፣ /የተፈጻሚነቱ ወሰን

በ19ኛው ክፍለ ዘመን ገኖ የነበረው የነፃ ገበያ (laisse faire) ንድፈ ሀሳብ በዋነኛነት ውስን የመንግስት ጣልቃ ገብነትና ሰፊ የግለሶቦች ነፃነትን ያቀነቅናል፡፡a በዚሁ ንድፈ ሀሳብ መሰረት የመንግስት ሚና ህግና ስርዓት ከማስጠበቅና አገርን ከጠላት ወረራ ከመከላከል የዘለለ መሆን የለበትም፡፡ ምርጥ መንግስት ማለት በስሱ (በትንሹ) የሚገዛ መንግስት ማለት ነው፡ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴዎችን መምራት፣ መቆጣጠርና መግራት እንደ መንግስት ኃላፊነት አይቆጠርም፡ሆኖም ነፃ የሆነው የገበያና የመንግስት ስርዓት እግረ መንገዱን ይዞ የመጣቸው አሉታዊ ውጤቶች በዋነኛነት ያረፉት በደካማውና ደሀው የህብረተሰብ ክፍል ጫንቃ ላይ ነበር፡፡ በሀብታምና ደሀ መካከል የተፈጠረው የሀብት ድልድል ልዩነት በእጅጉ እየሰፋ በመምጣቱ ሀብታም የበለጠ ሲበለፅግ ደሃው ግን ይባስ እየቆረቆዘ መሄድ ጀመረ፡፡ በአሠሪና ሠራተኛ መካከል የነበረው የመደራደር አቅም ልዩነት ታይቶ ለማይታወቅ የጉልበት ብዝበዛ ምክንያት ሆነ፡፡ እነዚህ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጠንቆች ለነፃ ገበያ ስርዓትና አስተሳሰብ ፈታኝ ሁኔታዎች ነበሩ፡ስለሆነም ለማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጠንቆች መፍትሔ መስጠት የመንግስት ግዴታና ኃላፊነት የመሆኑ እውነታ ቀስ በቀስ እየተገለጠ መጣ፡፡b በተለይም የሁለተኛው የአለም ጦርነትን ተከትሎ የተከሰቱት ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ቀውሶች የመንግስት ጣልቃ ገብነት አስፈላጊነትን ከመቼውም ጊዜ በላይ በገሃድ አስረግጠዋል፡፡ መንግስት ኃላፊነቱን መወጣት የሚችለው ደግሞ አወቃቀሩና አደረጃጀቱ ሲገፉት የሚፍረከረክ ዓይነት ‘ልል’ ወይም ውስን መንግስት መሆኑ ቀርቶ ጡንቻው የዳበረና ስልጣኑ የሰፋ ጠንካራ መንግስት ሆኖ ሲገኝ እንደሆነ ሳይታለም የተፈታ ነው፡፡ ለማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጠንቆች መፍትሔ መስጠት የመንግስት ግዴታ ነው ሲባል ሚናው ከተለመደው ስርዓትና ፀጥታ ማስከበር ባሻገር ሰፊና ውስብስብ አዎንታዊ ተግባራትን ወደ ማከናወን መሸጋገር እንደሆነ ልብ ይሏል፡፡በዚሁ መሰረት የመንግስት ሚና ቀስ በቀስ ከፖሊስነት (Police State) ወደ ማህበራዊ አገልግሎት አቅራቢነት ሊሸጋገር ችሏል፡፡ መንግስት በአገልግሎት አቅራቢነት ሚናው ውሀ፣ ጤና፣ ትምህርት፣ መንገድ ወዘተ የመሳሰሉ መሰረታዊ ፍላጐቶችን የማሟላት ኃላፊነት ተጥሎበታል፡፡ በተጨማሪ የኢኮኖሚ አቅጣጫውን ፈር ለማስያዝና ፍትሐዊ የሀብት ድልድል እንዲኖር እንዲሁም ለደካማው የህብረተሰብ ክፍል ጥበቃና ከለላ ለማድረግ በአጠቃላይ የነፃ ገበያን አሉታዊ ውጤቶችን ለመቀነስ ሰፊና ተከታታይ ቁጥጥርና ክትትል (Regulation) ያደርጋል፡፡ አዲሱ የማህበራዊ መንግስት አዲሱን አዎንታዊ ሚናውን በብቃትና ውጤታማ በሆነ መንገድ ይወጣ ዘንድ በዓይነትና በይዘት የጠንካራ ስልጣን ባለቤት ሊሆን የግድ የሚል ሀቅ ነው፡፡የስልጣን አስፈላጊነቱ አጠያያቂ አይደለም፡፡ ስልጣን በየጊዜው ወሰኑ፣ መጠኑና ቅርጹ እያደገና እየሰፋ በመጣ ቁጥር ግን የግለሰቦችን መብትና ነፃነት መንካቱ አይቀርም፡፡ የመንግስት ስልጣን እየተለጠጠ መሄድ አቅመቢስ ለሆነው ዜጋ የስጋት ምንጭ ነው፡፡ ፍፁም የሆነና ወደ ፍፁምነት የተጠጋ ስልጣን ወደ ህገ ወጥነትና የበዘፈቀደ ድርጊት የማምራት አደገኛ አዝማሚያ አለው፡:የአስተዳደር ህግ በየጊዜው እያደገ የመጣውን የመንግስት ‘ጡንቻ መፈርጠም’ በቅጡ ለመቆጣጠር በታሪክ ሂደት በተጓዳኝ የተፈጠረ የህግ መሳሪያ ነው፡፡ መንግስት ተግባራቱን ለማከናወን ፖሊሲ ቀርጾ፣ ህግ አውጥቶ በሚያስፈጽምበት ወቅት በስልጣን እና በፍትህ (የግለሰቦች ነፃነት) መካከል ቅራኔ መከሰቱ የማይቀር እውነታ ነው፡፡ ጥያቄው ቅራኔው እንዴት ይፈታል? ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ የዚህ ቅራኔ የራሱ ውጤት ሲሆን ቅራኔውን በአንፃራዊ መልኩ ለማስማማትና ለማጣጣም በታሪክ ሂደት ብቅ ያለ ተግባራዊ መሳሪያ ነው፡፡d የአስተዳደር ህግ በዕቅድ ታስቦ የተወለደ ሳይሆን በሁኔታዎች አስገዳጅነት የተፈጠረ ክስተት ነው፡፡ ህጉ በሁለት በጉልበት የማይመጣጠኑ ጐራዎች ማለትም በመንግስትና በግለሰብ መካከል ሚዛናዊነትንና ፍትሐዊነትን ለማስፈን ይጥራል፡፡የአስተዳደር ህግ መንግስት በተለይ ስራ አስፈፃሚውና የአስተዳደር አካላት በህግ ከተፈቀደላቸው የስልጣን ክልል አልፈው ህገ ወጥ ድርጊት እንዳይፈጽሙ ቁጥጥር የሚያደርግና ይህንንም የሚያረጋግጥ ህግ ነው፡፡e በዚህም የህግ የበላይነት እንዲሰፍንና የግለሰቦች ህገ መንግስታዊ መብቶች እንዳይሸራረፉና እንዳይጣሱ ከለላ በመስጠትf ቁልፍ ሚና ይጫወታል፡፡ በተጨማሪም በህግ ማዕቀፍ ውስጥ ያለው ስልጣን በአግባቡና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ለታለመለት ዓላማ ብቻ እንዲውል መሪ ደንቦችን በማስቀመጥና ስነ ስርዓታዊ ቅድመ ሁኔታዎችን በመዘርጋት የተለያዩ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችን በመጠቀም የግለሰቦችና የዜጐች መብቶችና ነፃነቶች እንዳይገሰሱና እንዳይደፈሩ ከለላ በመስጠት የህገ መንግስት ማስፈፀሚያ ሆኖ ያገለግላል፡፡

የአስተዳደር ጥፋት ምንድነው?


የአስተዳደር ጥፋት ምንድነው?

የአስተዳደር ጥፋት ምንድነው?

የእንባ ጠባቂን የስልጣን ገደብ በመወሰን ረገድ ዓብይ ትኩረት ከሚሹ ጉዳዮች መካከል ‘የአስተዳደር ጥፋት’ ለሚለው አገላለጽ የሚሰጠው ፍቺ ትልቁን ቦታ ይይዛል፡፡ እንባ ጠባቂው የሚቀርብለት አቤቱታ የአስተዳደር ጥፋት ተብሎ የሚፈረጅ አይነት ካልሆነ ጉዳዩን ተቀብሎ የመመርመር ስልጣን የለውም፡፡ የአስተዳደር ጥፋትን የማይመለከት አቤቱታ ከእንባ ጠባቂው የስልጣን ክልል ስለሚያልፍ አቤቱታውን ተቀብሎ ከማስተናገድ መቆጠብ ይኖርበታል፡፡
ለዚህ ደግሞ በአስተዳደር ጥፋት ስር የሚጠቃለሉትን ድርጊቶች፣ እርምጃዎችና ውሳኔዎች ምንነት፣ አይነትና ይዘት ግልጽ በሆነ መለኪያ መለየት ይጠይቃል፡፡ የእንባ ጠባቂ ማቋቋሚያ አዋጅ ላይ ‘የአስተዳደር ጥፋት’ በእንግሊዘኛው maladministration የሚል አቻ ትርጉም ተሰጥቶታል፡፡ በአዋጁ መግቢያ ደግሞ ይኸው የእንግሊዝኛ ቃል ‘አስተዳደራዊ በደል’ ለሚለው የአማርኛ ቃል ወካይ ትርጉም ሆኖ ተጠቅሷል፡፡
ምንም እንኳን አዋጁ የአስተዳደር በደል የሚለውን አገላለፅ በመግቢው ላይ አንድ ጊዜ ብቻ የተጠቀመበት ቢሆንም በተወሰነ መልኩ የአስተዳደር ጥፋት እና የአስተዳደር በደል ተመሳሳይ ትርጓሜ እንዳላቸው አመላካች ይመስላል፡፡ አዋጁ ሲረቅቅ በጊዜው በህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የህግና የአስተዳደር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ባቀረበው ሪፖርት ላይ ‘የአስተዳደር በደል’ የሚለውን ቃል የተጠቀመ ሲሆን ለቃሉ የሚሰጠው ፍቺም የእንባ ጠባቂውን ስልጣን በመወሰን ረገድ ዋናውና ቁልፍ ስለመሆኑ አስምሮበታል፡፡ ቁልፍና ወሳኝ ጉዳይ ቢሆንም የአስተዳደር ጥፋቶች የሚባሉት የትኞቹ ናቸው? ለሚለው ጥያቄ ማቋቋሚያ አዋጁ ግልጽና የማያወላዳ መለኪያ ሳያስቀምጥ አልፎታል፡፡ በአዋጁ የትርጓሜ ክፍል ላይ ‘የአስተዳደር ጥፋት’ ምንነት እንደሚከተለው ተገልጿል፡፡
የአስተዳደር ጥፋት ማለት ማናቸውንም የአስተዳደር ህግን፣ የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ህግን ወይም አስተዳደር ነክ ህጐችን በመጻረር በመንግስት አስፈፃሚ አካላት የሚፈፀሙ ድርጊቶችን ወይም የሚሰጡ ውሳኔዎችን ይጨምራል፡፡a
የድንጋጌውን ግልጽነት በሚገባ ለመፈተን የሚከተሉትን ምሳሌዎች እንመልከት፡፡ በመንግስት ዩኒቨርሲቲ በሚማሩ ተማሪዎች በሚከተሉት ሁኔታዎች የአስተዳደር በደል ተፈፅሞብኛል የሚል አቤቱታ ለእንባ ጠባቂው ሊቀርብ ይችላል፡፡
በአንድ የትምህርት አይነት የወሰድኩት ፈተና ትክክለኛ መልሱን የመለስኩ ቢሆንም አለአግባብ ዝቅተኛ ውጤት ተሰጠኝ፡፡
የዩኒቨርሲቲው ሬጅሰትራር አማካይ ውጤቴን ከሴኔት ደንብ ውጭ በማስላት ዝቅ አድርጐብኛል፡፡
ወደ ዩኒቨርሲቲው ቅጥር ግቢ የመግቢያ ሰዓት እስከ ምሽቱ 3፡00 ሰዓት ብቻ እንዲሆን መደረጉ የመንቀሳቀስ መብታችንን የሚጋፋ ነው፡፡
ጥፋት ሳልፈጽምና ስለመፈጸሜም በቂ ማስረጃ ሳይኖር አለአግባብ ከዩኒቨርሲቲው በዲሲፒሊን ተባረርኩኝ፡፡
የወጪ መጋራት ክፍያ ካልከፈልክ የትምህርት ማስረጃ አይሰጥህም ተባልኩኝ፡፡
ከምሽቱ አራት ሰዓት በኋላ በግቢው ውስጥ ከወንድ ጋር ተገኝተሻል በሚል ዩኒቨርሲቲው የተማሪዎች ዲሲፒሊን መተዳደሪያ ደንብ ጠቅሶ እንድቀጣ ተደርጌያለሁ፡፡ ስለሆነም ህገ- መንግስቱን በተጻረረ መልኩ በወጣ ደንብ የተወሰደብኝ ቅጣት እንዲነሳልኝ፡፡
በተወሰደብኝ የዲሲፕሊን እርምጃ ላይ ለዩኒቨርሲቲው የበላይ አካል ያቀረብኩት ይግባኝ አለአግባብ ምላሽ ሳይሰጠው ዘግይቷል፡፡
የመኝታ ክፍላችን (ዶርም) ከህግና ከህገ መንግስት ውጭ በጥናት ደክመን በምንተኛበት ወቅት እኩለ ለሊት ላይ በግቢው የጥበቃ አባላት ይፈተሻል፡፡
የተመደበልን መምህር እንዲቀየርልን በተደጋጋሚ ለዩኒቨርሲቲው ያቀረብነው ጥያቄ ተገቢ ምላሽ አልተሰጠውም፡፡
የሚቀርብልን ምግብ ጥራቱን የጠበቀ አይደለም፡፡
ወደ ዩኒቨርሲቲው መግቢያ የሚወስደው መንገድ መብራት ስለሌለው በሴት እህቶቻችን ላይ ጥቃት እየደረሰ ነው፡፡ ለዩኒቨርሲቲው አስተዳደር እና ለኢትዮጵያ ኤሌትሪክ አገልግሎት ላቀረብነው ተደጋጋሚ ጥያቄ ተገቢውን ምላሽ አልተሰጠንም፡፡
ከላይ ከቀረቡት መላምታዊ ምሳሌዎች መገንዘብ እንደሚቻለው በአንድ የመንግስት ተቋም ውስጥ ብቻ የተራራቀ ይዘት ያላቸው የተለያዩ የቅሬታ ምክንያቶችን መሰረት ያደረጉ አቤቱታዎች ለእንባ ጠባቂው ይቀርባሉ፡፡ ተቋሙ አንድን አቤቱታ ተቀብሎ ከማስተናገዱ በፊት አቤቱታው እውነት ነው ተብሎ ቢገመት የአስተዳደር ጥፋት ተብሎ ሊፈረጅ የሚችል ስለመሆኑ በቅድሚያ ማረጋገጥና መወሰን ይኖርበታል፡፡
ማናቸውም አቤቱታ ተመርምሮ ለአቤቱታ አቅራቢው መፍትሔ ሊሰጥ የሚችለው ይህ ጥያቄ መጀመሪያ ከተመለሰ በኋላ ነው፡፡ የቀረበው አቤቱታ የአስተዳደር ጥፋትን የማይመለከት ከሆነ ምርምራ ሳይጀመር ውድቅ መደረግ ይኖርበታል፡፡ በህጉ ላይ ለአስተዳደር ጥፋት የተሰጠው ትርጓሜ የእንባ ጠባቂውን ፈተና አያቃልልም፡፡ በደፈናው ሲታይ በአዋጁ ላይ ለአስተዳደር ጥፋት የተሰጠው ትርጓሜ ከህግ ውጪ የተፈጸመ ድርጊትን ብቻ የሚሸፍን ይመስላል፡፡ በዚህ መልኩ ከተረዳነው የአስተዳደር ጥፋት ይዘት የእንባ ጠባቂውን ስልጣን በጣም ያጠበዋል፡፡
የአስተዳደር ጥፋት በግልፅ የተቀመጠን ህግ መጻረር ብቻ አይደለም፡፡ ለምሳሌ ‘የመንገድ መብራት ባለመኖሩ ምክንያት ለጾታዊ ጥቃት ተጋለጥን፣ ለጥያቄያችንም በቂ ምላሽ አልተሰጠንም፡፡’ የሚል አቤቱታ ‘ህግ መጻረር’ ውስጥ አይካተትም፡፡ ሆኖም ለዜጐች ተገቢ ጥያቄ ተገቢውን ምላሽ በአፋጣኝ አለመስጠት የአስተዳደር ጥፋት ስለመሆኑ አያከራክርም፡፡
በተመሳሳይ መልኩ አንዳንድ ጉዳዮች የአስተዳደሩ የውስጥ ጉዳዮች በመሆናቸው ለአስተዳደሩ ለራሱ መተው ያላባቸው ናቸው፡፡ ህገ መንግስታዊው የስልጣን ክፍፍል መርህ እንባ ጠባቂው ራሱን በአስተዳደሩ ምትክ ቦታ እንዳያስገባ ገደብ ያደርግበታል፡፡
የምርመራ አካሄድ ስርዓትና መፍትሔዎች
እንባ ጠባቂ ተቋም እና የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን የቀረበላቸው አቤቱታ ይዘት በስልጣናቸው ክልል ውስጥ የሚወድቅ ከሆነ ቀጣዩ ተግባር የአስተዳደር ጥፋት ወይም የሰብዓዊ መብት ጥሰት መፈፀሙንና ጥፋቱ የተፈፀመበትን ሁኔታ ብሎም የጥፋቱን ደረጃ ለመወሰን ምርመራ ማከናወን ነው፡፡ ምርመራው አቤቱታ ባይቀርብም በራስ ተነሳሽነት ሊካሄድ ይችላል፡፡ ቅሬታ በደረሰበት ወገን የሚቀርበው አቤቱታ የግድ በማስረጃ የተደገፈ መሆን አይኖርበትም፡፡ ከአቤቱታ አቅራቢው የሚጠበቀው ‘በተቻለ መጠን’ ደጋራ ማስረጃ ማቅረብ ነው፡፡
በዚህ የምርመራ ሂደት ውስጥ ተመርማሪው አካል መልሱን የማቅረብ መብት ያለው ስለመሆኑ በማያሻማ መልኩ አልተገለጸም፡፡ በሁለቱም አዋጆች አንቀጽ 25 መሰረት ተመርማሪዎች መልስ እንዲሰጡ ማድረግ የመርማሪው ስልጣን እንጂ የተመርማሪው መብት አይደለም፡፡
የምርመራው አካሄድና ስርዓት በተመለከተ ሁለቱም ተቋማት በማቋቋሚያ አዋጃቸው አንቀጽ 24 የተሰጣቸው ስልጣን ተግባራቸውን በሚገባ ለማከናወን በሚገባ፡፡ በአንቀጽ 24 መሰረት የምርመራ ስልጣን፤
ተመርማሪዎች ለጥያቄ እንዲቀርቡ ወይም መልስ እንዲሰጡ
ምስክሮች ቀርበው ቃላቸውን እንዲሰጡ
በሶስተኛ ወገን እጅ ያለ ማስረጃ እንዲቀርብ ማድረግን ይጨምራል፡፡
በምርመራ ሂደት ውስጥ ሆነ በሌሎች የተቋሙና የኮሚሽኑ እንቅስቃሴዎች ውስጥ ማንኛውም ሰው በተለይም አስፈፃሚ አካላት አስፈላጊውን ድጋፍ የመስጠትና የመተባበር ግዴታ ተጥሎባቸዋል፡፡ በተወሰኑ ሁኔታዎች ለመተባበር ፍቃደኛ አለመሆን የወንጀል ተጠያቂነት ሊያስከትል ይችላል፡፡ ተቋሙ እና ኮሚሽኑ ምርመራቸውን ሲያከናውኑ መጥሪያ ተቀብሎ ካለበቂ ምክንያት መቅረት፣ ሰነዶች ለመስጠት ወይም ለማስመርመር ፍቃደኛ አለመሆን እንዲሁም ቀርቦ መልስ ለመስጠት ፍቃደኛ አለመሆን ከአንድ ወር እስከ 6 ወር በሚደርስ እስራት ወይም ከብር ሁለት መቶ እስከ አንድ ሺህ በሚደርስ ገንዘብ መቀጫ ወይም በሁለቱም ያስቀጣል፡፡

ጋብቻ በተጋቢዎች ግላዊ ግንኙነት ላይ ስለሚኖረው ውጤት


ጋብቻ በተጋቢዎች ግላዊ ግንኙነት ላይ ስለሚኖረው ውጤት

አንቀጽ ፵፱ መከባበር መተጋገዝና መደጋገፍ

 

፩. ባልና ሚስት እርስ በርሳቸው መከባበር፣ መተጋገዝና መደጋገፍ አለባቸው፡፡

፪. በጋብቻው ውል ውስጥ ይህንን የሚቃረን ስምምነት ማድረግ አይችሉም፡፡

 

አንቀጽ ፶ የቤተሰብ የጋራ አመራር (፩) ጠቅላላ

 

፩. በቤተሰብ አመራር ረገድ ባልና ሚስት እኩል መብት አላቸው፡፡

፪. ባልና ሚስቱ በማናቸውም ረገድ የቤተሰቡን ደህንነትና ጥቅም ለማስጠበቅ፣ ለልጆቻቸው በመልካም ሥነምግባር እንዲታነፁ፣ ተገቢ ትምህርት እንዲቀስሙና ኃላፊነት የሚሰማቸው ዜጎች ሆነው እንዲያድጉ ለማድረግ መተባበር አለባቸው፡፡

 

አንቀጽ ፶፩ (፪) ከተጋቢዎቹ አንዱ ቤተሰቡን ለመምራት ስላለመቻሉ

 

፩. ከባልና ሚስት አንደኛው ችሎታ ያጣ፣ የጠፋ ወይም ቤተሰቡን ጥሎ የሔደ ወይም ከመኖሪያ ሥፍራው በመራቁም ሆነ በማናቸውም ሌላ ምክንያት ፈቃዱን ለመስጠት በማይችልበት ሁኔታ በሚገኝበት ጊዜ፣ በአንቀጽ ፶ የተመለከተውን የቤተሰብ አመራር አንደኛው ተጋቢ ብቻውን ይፈጽማል፡፡

፪. ባልና ሚስት በጋብቻ ውላቸው ውስጥ ይህንን የሚቃረን ስምምነት ማድረግ አይችሉም፡፡

 

አንቀጽ ፶፪ ከጋብቻ በፊት ከሌላ ስለተወለዱ ልጆች

 

፩. ከባልና ከሚስቱ አንዱ ከጋብቻው በፊት ከሌላ የወለዳቸውን ልጆች መልካም አስተዳደግ በሚመለከት በራሱ አሳብና መሪነት የፈቀደውን ውሳኔ ለማድረግ ሙሉ መብት ይኖረዋል፡፡

፪. ይህንን የሚቃረን ማናቸውም ስምምነት ውጤት አይኖረውም፡፡

 

አንቀጽ ፶፫ አብሮ መኖር

 

፩. ባልና ሚስት አብረው እንዲኖሩ ይገደዳሉ፡፡

፪. ለጤናቸው አደገኛ ካልሆነ በስተቀር ባልና ሚስት ከጋብቻ የሚጠበቀውን መደበኛውን የሩካቤ ሥጋ ግንኙነት መፈጸም አለባቸው፡፡

፫. ይህንን የሚቃረን ማናቸውም ስምምነት ውጤት አይኖረውም፡፡

 

አንቀጽ ፶፬ የመኖሪያ ሥፍራን ስለመወሰን

 

ባልና ሚስት የሚኖሩበትን ሥፍራ በጋራ ይወስናሉ፡፡

 

አንቀጽ ፶፭ በስምምነት ተለያይቶ ስለመኖር

 

፩. በዚህ ሕግ በአንቀጽ ፶፫ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው ቢኖርም ባልና ሚስቱ ለተወሰነ ወይም ላልተወሰነ ጊዜ ተለያይተው ለመኖር መስማማት ይችላሉ፡፡

፪. ስለዚህ ጉዳይ የተደነገገውን ስምምነት መለወጡ የማይገባ ካልሆነ በስተቀር ከሁለቱ ተጋቢዎች አንደኛው አስቦ ሊሰርዘው ይችላል፡፡

 

አንቀጽ ፶፮ የመተማመን ግዴታ

 

ባል ለሚስቱ፣ ሚስት ለባልዋ ታማኝ የመሆን ግዴታ አለባቸው፡፡

 

⚖️በአገራችን ስላለው የአስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ አጠቃላይ ዳሰሳ ⚖️መመሪያ የሌለው መመሪያ ⚖️


በአገራችን ስላለው የአስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ አጠቃላይ ዳሰሳ በህግ አውጭው የወጣ አንድ አዋጅ ስጋና ደም ለብሶ በተጨባጭ ተፈጻሚነት እንዲያገኝ ብዙውን ጊዜ ዝርዝር የአፈጻጸም መመሪያዎች ያስፈልጉታል፡፡ በኢትዮጵያ ያለውን ሁኔታ ያየን እንደሆነ አንድ የመንግስት ሰራተኛ በተወካዮች ም/ቤት ከሚወጣው አዋጅ ይልቅ በየጊዜው ስለሚደነገጉት መመሪያዎች የተለየ ቅርበትና እውቀት አለው፡፡ በእያንዳንዱ አስተዳደር መ/ቤት ውስጥ የመንግስት ስራ የሚሰራው ‘በህጉ መሰረት’ ሳይሆን ‘በመመሪያው መሰረት’ ስለመሆኑ እውነትነት ያለው ሀቅ ነው፡፡ስልጣን በሰጠው አዋጅ መሰረት እስከወጣ ድረስ በመመሪያ መስራቱ ባልከፋ ነበር፡፡ ሆኖም ኢትዮጵያ ውስጥ ‘መመሪያ’ ሲባል ከስልጣን በላይ ለሆነ ድርጊት፣ ለህገ ወጥነትና ለኢ-ፍትሐዊነት የሚሰጥ የሽፋን ልብስ ነው፡፡ ዋና ችግሩ ከውክልና ሰጪው ከተወካዮች ም/ቤት ይጀምራል፡፡ በተለያዩ አዋጆች ላይ ለሚኒስትሮች ም/ቤትና ለአስተዳደር መ/ቤቶች በውክልና የሚተላለፈው ስልጣን እንደሰማይ የሰፋ ቢሆንም ጥያቄው የህግ የበላይነትና የህገ-መንግስታዊነት ሆኖ ተመክሮበት አያውቅም፡፡ከዚህ ባሻገር አነስተኛ ስነ-ስርዓት ፈጽሞ አለመኖሩ መመሪያዎች ‘የስርቻው ስር ህጎች’ ሆነው እንዲቀሩ አድርጐታል፡፡ በተጨማሪም ህጋዊነታቸውንና በህግ አውጭው ከተሰጣቸው ስልጣን በላይ አለማለፋቸውን በተግባር የሚያረጋግጥ ውጤታማ የቁጥጥር ስልት አልተዘረጋም፡፡

መመሪያ የሌለው መመሪያ

አስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ ስርዓት (Rule–Making Procedure) ግልፅነትና የህዝብ ተሳትፎን በማሳካት ረገድ ካለው ወሳኝ ሚና በተጨማሪ በዘፈቀደ በሚወጡ ደንብና መመሪያዎች አማካይነት የዜጐች መብትና ነፃነት እንዳይጣስ ከለላና ውጤታማ የመቆጣጠሪያ መሳሪያ ነው፡፡ በአገራችን በሚኒስትሮች ም/ቤትና በአስተዳደር መ/ቤቶች የሚወጡ ደንቦችና መመሪያዎች ለየትኛውም አይነት አስገዳጅ ስነ-ስርዓት አይገዙም፡፡ እስከ አሁን ድረስ ህግ አውጭው አንድ ደንብ በሚኒስትሮች ም/ቤት የሚወጣበትን ስነ-ስርዓት በአዋጅ ደንግጐ አላስቀመጠም፡፡ በተመሳሳይ መልኩ የአስተዳደር መ/ቤቶች መመሪያ ሲያወጡ ሊከተሉት ስለሚገባ ስነ-ስርዓት የሚደነግግ አስገዳጅ ህግ የለም፡፡ከመሰረታዊ የስነ-ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች  አንዱና ዋነኛው አስተዳደራዊ ድንጋጌ ቀላል በሆነ መንገድ ታትሞ መሰራጨት ያለበት መሆኑ ነው፡፡ በተግባር ያለው እውነታ እንደሚያሳየን መመሪያዎች በአስተዳደር መ/ቤቱ ውስጥ ተደብቀው የሚቀሩ የጓዳ ህጐች ናቸው፡፡ አብዛኛዎቹ መመሪያዎች በ3ኛ ወገን ላይ አስገዳጅነት ቢኖራቸውም ሊታወቁና ሊከበሩ የሚችሉበት አንዳችም አማራጭ መንገድ የለም፡፡ ግለሰቦች እና ድርጅቶች በመመሪያው መሰረት እርምጃና ቅጣት ሲወሰድባቸው መመሪያዎቹ ባልታወቁበትና ባልታተሙበት ሁኔታ ነው፡፡ ይህም የግልፅነትን መርህ የሚጥስ፣ ለሙስናና ከስልጣን በላይ ለሆነ ድርጊት እና በስልጣን አለአግባብ መገልገል በአጠቃላይ ለአስተዳደራዊ ብልሹነት የሚያጋልጥ አደገኛ ሁኔታ ነው፡፡ ማንም ዜጋ ላልታተመ፣ ለማያውቀው እና ሊያውቀው ለማይችል ህግ የመገዛት ግዴታ የለበትም፡፡የመመሪያዎች አለመታተም ተፈጻሚነት (ውጤት) የሚያገኙበትን ጊዜ ለመወሰን አስቸጋሪ ያደርገዋል፡፡ ለመሆኑ አንድ መመሪያ ውጤት የሚኖረው ከመቼ ጀምሮ ነው? በተለምዶ በመ/ቤቱ ኃላፊ ከተፈረመበት ቀን ጀምሮ ውጤት ያገኛል፡፡ ሆኖም አንዳንድ ጊዜ ያልተፈረመ መመሪያ በተግባር ተፈጻሚ የሚደረግበት ሁኔታ ያጋጥማል፡፡ በአንዳንድ መመሪያዎች ላይ ደግሞ ተፈጻሚ የሚሆንበት ቀን በግልጽ ቢመለከትም የመ/ቤቱ ኃላፊ ፊርማ የለውም፡፡በስነ-ስርዓት አለመኖር ምክንያት በየአስተዳደር መ/ቤቱ የሚወጡት መመሪያዎች ቅርጽና ይዘት ወጥነት አጥቷል፡፡ መመሪያ ለአውጭውም አካል ሳይቀር አስገዳጅ ህግ እንደመሆኑ አነስተኛ የሚባሉ ቅድመ ሁኔታዎች ሊሟሉ ይገባል፡፡ ለምሳሌ የመመሪያው መለያ ቁጥር፣ የተሻረ መመሪያ ካለ ቁጥሩና የወጣበት ጊዜ አንዲሁም ስልጣን የሰጠውን አዋጅ ቁጥርና አንቀጽ መጥቀስ ይገባል፡፡ እንዲሁም መመሪያው በምእራፍ፣ በክፍልና በአንቀጽ (ቁጥር) ተከፋፍሎ አስገዳጅነት ያለው ድንጋጌ ሊያስቀምጥ ይገባል፡፡ ይዘቱ ጥናት፣ ጥቆማ ወይም ምክር ወዘተ… መምሰል የለበትም፡፡

አስተዳደራዊ ድንጋጌ የማውጣት ስርዓት

ስነስርዓት ዋነኛው አስተዳደራዊ ድንጋጌ የማውጣት ስልጣን መቆጣጠሪያ መንገድ ሲሆን የበዘፈቀደ አሰራርን በማስወገድ ረገድ ጉልህ ሚና ይጫወታል፡፡ ዝርዝር የአስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ ስነ-ስርዓት በውክልና የተሰጠ ስልጣን በአግባቡ ተግባር ላይ ስለመዋሉ አንዱ መለኪያ መስፈርት ነው፡፡በአንዳንድ አገራት አስተዳደራዊ ድንጋጌ የሚወጣበት ወጥ የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ደንብ (Administrative procedure code) ራሱን ችሎ በተለይ ይደነገጋል፡፡ ወጥ ስነ-ስርዓት በሌለበት ሁኔታ ግን የውክልና ስልጣኑን የሚሰጠው ህግ የአስተዳደር መ/ቤቱ መከተል ያለበትን አነስተኛ የስነ-ስርዓት አካሄድ ለይቶ ያስቀምጣል፡፡ በአገራችን በሚኒስትሮች ም/ቤት ደረጃ ሆነ በአስተዳደር መ/ቤቶች ላይ ተፈፃሚ የሚሆን አስገዳጅና ወጥ የስነ-ስርዓት ደንብ ካለመኖሩም በላይ የውክልናው ምንጭ የሆነው አዋጅ ዝርዝር የስነ-ስርዓት ድንጋጌዎችን አያስቀምጥም፡፡ በዚህ የተነሳ አስተዳደራዊ ድንጋጌዎች ውጤታማ አስተዳደር በማስፈን ረገድ ያላቸውን ሚና ከማሳነሱም በላይ ለህገ-ወጥ አሠራር፣ ሙስና እና አስተዳደራዊ ብልሹነት መንሰራፋት አይነተኛ ምክንያት ሆኗል፡፡ከሌሎች አገራት ተሞክሮ እንደምንረዳው ልዩ ሁኔታዎች እንደ ተጠበቁ ሆነው በውክልና ህግ የሚያወጣ አካል የሚከተሉትን የስነ-ስርዓት ደንቦች መከተል ይጠበቅበታል፡፡ እነዚህም ስነ-ስርዓቶች ማስታወቂያና መረጃ መስጠት፣ ምክክር (የህዝብ ተሳትፎ)፣ ክለሳ እንዲሁም ህትመት በሚል በአራት ዋና ዋና ንዑስ ስርዓቶች ልንከፍላቸው እንችላለን፡፡እነዚህ ንዑስ የስነ-ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች እንደተጠበቁ ሆነው ጥሩ ሊባል የሚችል አስተዳደራዊ ደንብ ወይም መመሪያ ከማርቀቅ ሂደት እንደሚጀምር ልብ ሊባል ይገባል፡፡ ሲረቀቅ ያላማረ ሲጸድቅም አያምርም፡፡ ስለሆነም ደንቡ ወይም መመሪያው ግልጽ፣ በቀላሉ የሚገባ፣ የማያደናግር ይሆን ዘንድ በማርቀቅ ሂደቱ ላይ የህግ ባለሙያ ተሳትፎ ተመራጭነት አለው፡፡aማስታወቂያ እና መረጃ መስጠትየህዝብ ተሳትፎ ለአስተዳደራዊ ድንጋጌው ተዓማኒነትና ተቀባይነት ቅድመ ሁኔታ ነው፡፡ ይህ መሰረት ሀሳብ በተግባር የሚተረጎመው ግልፅ የሆነ የሕዝብ ተሳትፎ ማስፈፀሚያ ስርዓት ሲኖር ነው፡፡ በዚህ ረገድ አስተዳደራዊ ደንቡ ወይም መመሪያው ከመታተሙ በፊት የሚመለከተው የህብረተሰብ ክፍል ሀሳብ፣ ጥቆማ፣ አስተያየት፣ ትችትና ሂስ ለመስጠት እንዲያስችለው ረቂቁን በቀላሉ ማግኘት የሚችልበትን ሁኔታ ማመቻቸት ያስፈልጋል፡፡ለምሳሌ በአሜሪካ የካሊፎርኒያ ግዛት በውክልና ህግ የማውጣት ስነ-ስርዓት ብንወስድ የሚመከለተው የአስተዳደር መ/ቤት መመሪያ ለማውጣት ሲያቅድ አስቀድሞ ለዚሁ ጉዳይ በተዘጋጀ ጋዜጣ (state register) ማስታወቂያ ያወጣል፡፡ ረቂቁ መመሪያ በሙሉ ወይም በከፊል ከማስታወቂያው ጋር የሚወጣ ሲሆን በከፊል ከታተመ የረቂቁ ሙሉ ቅጂ ስለሚገኝበት አድራሻና ሁኔታ በጋዜጣው ላይ መግለጫ ይሰጣል፡፡ ስለሆነም አስተያየት ማቅረብ የሚፈልግ ወገን መመሪያ በሚያወጣው የአስተዳደር መ/ቤት በቀጥታ በአድራሻው በመሄድ የረቂቁን ቅጂ በነጻ ወይም በአነስተኛ ክፍያ ማግኘት ይችላል፡፡ በተጨማሪም ከኢንተርኔት ድረ-ገጽ ላይ በቀላሉ ይገኛል፡፡bማስታወቂያው በጋዜጣ ላይ ከታተመበት ዕለት ጀምሮ ለ45 ቀናት መቆየት ያለበት ሲሆን ዓላማውም በጉዳዩ ጥቅም ያላቸው ወገኖች አስተያየት፣ ጥቆማና ሂስ ለማቅረብ በቂ ጊዜ እንዲያገኙ ነው፡፡ ሀሳብ መስጠት የፈለገ ማንኛውም ግለሰብ ወይም ድርጅት አስተያየቱን በጽሁፍ፣ በፋክስ፣ በኢ-ሜይል ወይም በሌላ በሚያመቸው መገናኛ ዘዴ መላክ ይችላል፡፡በካሊፎርኒያ ሆነ በሌሎች ግዛቶች ያለው የአስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ ስርዓት ከሞላ ጎደል እ.ኤ.አ. በ1946 ዓ.ም. በፌደራል መንግስት ደረጃ ከወጣው የአስዳደር ስነ ስርዓት ደንብ (Administrative Procedure Act, 1946) ከሚደነግጋቸው ቅድመ ሁኔታዎች ጋር ተቀራራቢ ነው፡፡ በዚህ ህግ መሰረት የአስተዳራዊ ድንጋጌ (በህጉ አነጋገር ‘Rule’) አወጣጥ ስርዓቱ መደበኛ እና ኢ-መደበኛ በሚል ለሁለት (እ.ኤ.አ በ1990 ዓ.ም. የህግ ዕውቅና ያገኘውን Negotiated Rulemaking ሳይጨምር) ተከፍሏል፡፡cመደበኛው ስርዓት እንደ ፍርድ ቤት ክርክር ዓይነት የጉዳዩ መሰማት የሚካሄድበት ሲሆን የሚመለከታቸው ወገኖች አስተያየት ከመስጠት ባለፈ የኤጀንሲውን አቋም ለማስተባበል ተቃራኒ ክርክር እና ማስረጃ ማቅረብ ይፈቀድላቸዋል፡፡d በአሜሪካ የፌደራል መ/ቤቶች በስፋት የሚከተሉትና እንዲከተሉትም የሚገደዱት ኢ-መደበኛውን ስርዓት ሲሆን መሟላት ያላባቸው አነስተኛ ቅድመ ሁኔታዎች ማስታወቂያ፣ አስተያትና ህትመት ናቸው፡፡ የአስተዳደራዊ ድንጋጌ (Rule) አወጣጥ ስርዓቱ ፌደራል ሬጅስተር በሚባለው ዕለታዊ የመንግስት ጋዜጣ ይፋ ማስታወቂያ በማውጣት ይጀመራል፡፡e ማስታወቂያው የሚከተሉትን መግለጫዎች መያዝ ይኖርበታል፡፡ሊወጣ የታቀደው አስተዳደራዊ ድንጋጌ የሚገኝበትን ቦታ፣ ጊዜ እና አጠቀላይ ባህርያቱንስልጣን የሰጠው አዋጅና ለድንጋጌው መውጣት መነሻ የሆነውን የህግ ምክንያትሊወጣ ስለታሰበው ድንጋጌ ይዘት እና በውስጡ የተካተቱ ጭብጦች አስመልክቶ አጠቃላይ መግለጫበአገራችን 1993 ዓ.ም. በተዘጋጀው ረቂቅ የአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግf መሰረት ደንብ ማውጣት የሚፈልግ የአስተዳደር መ/ቤት ከ30 ቀናት በፊት የሚከተሉትን ፍሬ ነገሮች የያዘ ማስታወቂያ በጋዜጣg ማውጣት አለበት፡፡ስለ ረቂቅ ደንቡ ዓላማ አጭር ማብራሪያየደንቡ ረቂቅ የተፈቀደበት ሕጋዊ ስልጣንየደንቡ ረቂቅ ሰነድየደንቡ ረቂቅ ላይ ሰዎች የት፣ መቼና እንዴት አስተያየታቸውን እንደሚያቀርቡናየደንቡ ረቂቅ ላይ ስለሚሰጥ የቃል አስተያየት የማቅረብ ስርዓት በሚመለከት የት፣ መቼና እንዴት እንደሚካሄድ መጠየቅ እንደሚችሉ የሚገልጽ መረጃበ2001 ዓ.ም. ድጋሚ በተዘጋጀው ረቂቅ አዋጅ ላይም እነዚህን አምስት መግለጫዎች የያዘ ማስታወቂያ በጋዜጣ ወይም በሌላ መገናኛ ብዙኃን ሊነገር እንደሚገባው ተመልክቷል፡፡ የቃል አስተያየት (hearing) በአሜሪካ የመደበኛው ስርዓት ቅድመ ሁኔታ ሲሆን ተፈጻሚነቱ ተቋሙ ይህን ስርዓት እንዲከተል ህግ አውጭው በልዩ ህግ በግልጽ ባመለከታቸው ውስን ሁኔታዎች የተገደበ ነው፡፡ የአገራችን አርቃቂዎች ባይገለጥላቸውም አሜሪካኖች ይህን አካሄድ የመረጡበት ምክንያት ግልፅ ነው፡፡ የየትኛውም አገር አስተዳደር ውጤታማነት እና ቅልጥፍና ተቀዳሚ እሴቶቹ ናቸው፡፡ አንድ መመሪያ ለማውጣት እንደ ፍርድ ቤት ዓይነት ሙግት እየተደረገ፣ ደጋፊና የሚያስተባብል ማስረጃ እየቀረበ፣ የቃል ክርክር እየተሰማ በአጠቃላይ ከፍተኛ ወጪና ጊዜ በሚጠይቅ ሂደት ማለፍ አስገዳጅ ከሆነ አስተዳደር ይንዛዛል እንጂ አይቀላጠፍም፡፡ከላይ ከተዘረዘሩት የማስታወቂያ ቅድመ ሁኔታዎች መካከል በመጨረሻ ላይ የሚገኘው የቃል አስተያይት አቀራረብ ስርዓት ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ እንደምታቸው ግዙፍ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ብቻ መወሰን ይኖርበታል፡፡ እነዚህን ጉዳዮች ለመለየት ቋሚ መለኪያ ማበጀት ብዙም አይጠቅምም፡፡ ምክንያቱም በጊዜና በሁኔታ ይለዋወጣሉ፡፡ ዛሬ ላይ ሲመዘን ክብደት የሚሰጠው ጉዳይ በጊዜ ሂደት ፋይዳው ሊያንስ ይችላል፡፡ ስለሆነም አሜሪካኖቹ እንደተከተሉት አማራጭ ህግ አውጭው በየጊዜው በሚያወጣቸው አዋጆች ቢወሰኑ ይሻላል፡፡ በሌላ አነጋገር የቃል አስተያየት የማቅረብ ስርዓት አስገዳጅነት የተወካዮች ም/ቤት በየጊዜው በሚያወጣቸው አዋጆች በግልፅ ሲደነገግ ብቻ ተፈጻሚ ሊሆን ይገባል፡፡ማማከር እና ማሳተፍ‘ምክክር’ የሚለው ቃል ከህዝብ አስተያየት መሰብሰብንና በአስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ ሂደት እንደ ግብዓት መጠቀምን ያመለክታል፡፡ ጉዳዩ ከሚመለከታቸው አካላት ሀሳብ ከመቀበል በተጨማሪ ምክክር አልፎ አልፎ በተወሰኑ ሁኔታዎች በቀጥታ የሚደረግ ውይይት ወይም ስብስባ ሊያካትት ይችላል፡፡ በጉዳዩ ጥቅም ያላቸው ወገኖች ተሳትፎ ሕዝባዊ ተቀባይነትና አመኔታን ያረጋግጣል፡፡ ተግባራዊ አፈጻጸሙንም ምቹ ያደርገዋል፡፡ በተጨማሪም ዜጐች በቅድሚያ አውቀውት እንቅስቃሴያቸውን በደንቡና መመሪያው መሰረት እንዲያስተካክሉ ይረዳቸዋል፡፡ምክክር ትርጉም የሚኖረው እውነተኛና በተግባር ለውጥ የሚያመጣ ሲሆን ብቻ ነው፡፡ በካሊፎርኒያ ግዛት መመሪያውን የሚያወጣው የአስተዳደር መ/ቤት በህዝብ ከቀረቡ አስተያየቶችና ጥቆማዎች መካከል ያመነባቸውና የተቀበላቸው ካሉ በረቂቁ ላይ ማካተትና የማይቀበል ከሆነም ያልተቀበለበትን ምክንያት በመግለጽ ለሁለቱም መግለጫ (statement of reasons) ማቅረብ አለበት፡፡ተጠያቂነት እና የክለሳ ስርዓትበውክልና የሚወጣ ደንብ ወይም መመሪያ በህግ አውጭው ከተሰመረለት ስልጣን በላይ አለማለፉን ማረጋገጥ ዋነኛው የአስተዳደር ህግ ዓላማ ነው፡፡ ዓላማውን ለመተግበር የስልጣን ወሰን ወይም ገደብ የሚቆጣጠር አካል ሊኖር ያስፈልጋል፡፡ በእንግሊዝ ይህ የማጣራት ወይም የክለሳ ሂደት የሚከናወነው በዋነኛነት በራሱ በፓርላማ ሲሆን በአሜሪካ በተለይ በካሊፎርኒያ ግዛት በህግ የተቋቋመና ራሱን የቻለ የአስተዳደር ህግ ጽህፈት ቤት (Administraive Law office) ተብሎ በሚጠራ ተቋም አማካይነት ቁጥጥር ይደረጋል፡፡ በእንግሊዝ የመመሪያውን ህጋዊነት የማጣራት ሂደትና ስነ-ስርዓት ብዙውን ጊዜ ውክልና በሰጠው አዋጅ ላይ ይደነገጋል፡፡ ይህ ስነ-ስርዓት የማንጠፍ ስነ-ስርዓት (Laying procedure) ተብሎ ሲጠራ ውክልና ተቀባዩ አካል አስተዳደራዊ ድንጋጌውን ለፓርላማው የማቅረብ (በፓርላማ ፊት የማንጠፍ ወይም የመዘርጋት (laying before parlament) ወይም (laying before the table) ቅድመ ሁኔታን ያሰቀምጣል፡በዚህ ስነ-ስርዓት ፓርላማው በሚያደረገው ፍተሻና ምርመራ መሰረት ድንጋጌው ከስልጣን በላይ አለመሆኑና በአግባቡ ስለመውጣቱ ይጣራል፡፡ የማንጠፍ ስነ-ስርዓቱ የተለያዩ ቅርጽና መልክ ይኖረዋል፡፡ ነፃ የማንጠፍ ስነ-ስርዓት (Bare laying procedure) ድንጋጌው ተፈፃሚነት ከማግኘቱ በፊት ትክክለኛ ቅጂው ለፓርላማው እንዲቀርብ ያስገድዳል፡፡h ዋና ዓላማው ፓርላማው የድንጋጌውን ይዘት እንዲያየው ከማድረግ አይዘልም፡፡ ስለሆነም ለፓርላማ ከቀረበበት ቀን አንስቶ ወዲያውኑ ውጤት ይኖረዋል፡፡አሉታዊ የማንጠፍ ስርዓት (Negative resolution procedure) ከሆነ ደግሞ ድንጋጌው ለፓርላማ ከቀረበ ከተወሰነ ጊዜ በኃላ ጥያቄ ከቀረበበትና ግድፈት ከተገኘበት ይሰረዛል ፡፡ ሆኖም ከመሰረዙ በፊት በድንጋጌው መሰረት የተወሰዱ እርምጃዎች እንደጸኑ ይቆያሉ፡፡ ካልተሰረዘ ተፈጻሚነት እንዲኖረው ይሁንታ አግኝቷል ማለት ነው፡፡i ከዚህ በተቃራኒ ስርዓቱ አዎንታዊ የማንጠፍ ስርዓት (positive resolution procedure) በሚሆንበት ጊዜ ለፓርላማ ቀርቦ መፅደቅ ይኖርበታል፡፡j የማንጠፍ ስርዓት መከተል ያለበት አስተዳደራዊ ድንጋጌ ስርዓቱን ባልተከተለ መንገድ የወጣ እንደሆነ ዋጋ አልባ (void) እንደሆነ ይቆጠራል፡፡በአገራችን ይህን መሰሉ ሆነ ሌላ ዓይነት የክለሳ ስርዓት አልተለመደም፡፡ ከስልጣን በላይ የሆኑ ደንብና መመሪያዎች ሲወጡ ህግ አውጭው የሚቆጣጠርበት መንገድ ባለመኖሩ የሚኒስተሮች ም/ቤትና የአስተዳደር መ/ቤቶች ልጓም አልባ ለመሆን ብሎም በዘፈቀደ ህግ ለመደንገግ አጋጣሚ ያገኛሉ፡፡ ይህ ያልተገራ ስልጣን የዜጐች ሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች ፀር ሲሆን ህገ መንግስታዊ ዋስትናን ያሳጣል፡፡በካሊፎርኒያ በውክልና የሚወጣ ህግ ውጤት ኖሮት ተፈጻሚ ከመሆኑ በፊት የተወሰኑ መመዘኛዎች ማሟላት አለበት፡፡ መመዘኛዎቹ መሟላታቸውን የአስተዳደር ህግ ጽህፈት ቤት (Administraive Law Office) የተባለ በህግ የተቋቋመ አካል ያረጋግጣል፡፡ እያንዳንዱ መ/ቤት የሚያወጣውን አስተዳደራዊ ድንጋጌ ረቂቅ ለክለሳ ለዚህ ጽህፈት ቤት በቅድሚያ መላክ ይኖርበታል፡፡ ከዚህ አንጻር ከእንግሊዝ የማንጠፍ ስነ-ስርዓት ጋር በከፊል ይመሳሰላል፡፡ ጽህፈት ቤቱ ድንጋጌውን ሲከልስ የሚከተሉትን መመዘኛዎች መሰረት በማድረግ ነው፡፡ስልጣን (Authority)፤ የአስተዳደር መ/ቤቱ ድንጋጌውን እንዲያወጣ ከህግ አውጭው በእርግጥ ውክልና የተሰጠው መሆኑማጣቀስ (Reference)፤ የአስተዳደር መ/ቤቱ በሚያወጣው ድንጋጌ ላይ የሚያስፈጽመው ህግ እና ስልጣን የሰጠውን ህግ አንቀጽ መጥቀሱ (ማመልከቱ)ወጥነት (Consistencey)፤ ድንጋጌው ስልጣን ከሰጠው ወይም ከሌላ ህግ ጋር የተስማማ ወይም የማይቃረንና የማይጋጭ መሆኑግልፅነት (Clarity)፤ የድንጋጌው ትርጉም ግልጽና በቀላሉ ለመረዳት የሚቻል መሆኑአለመደጋገም (Non- duplication)፤ ድንጋጌው ስልጣን የሰጠውን ህግ ድንጋጌዎች መድገም የለበትም፡፡ የህጉ ይዘት በከፊል ወይም በሙሉ በድጋሚ በድንጋጌው ላይ ከሰፈረ መመዘኛው አልተሟላም፡፡ህትመት‘ህትመት’ የሚለው ቃል በአፍ የሚደነገግ መመሪያ እንደሌለ ያመለክታል፡፡ ‘የህግ መታተም’ ሲባል አዋጅ፣ ደንብ ወይም መመሪያ ለህዝብ በቀላሉ ሊደርስ በሚችል ወጥ የህትመት ውጤት ላይ ታትሞ ለህዝብ ማሰራጨት ማለት ነው፡፡ ህግ በጽሑፍ ላይ ሰፍሮ መውጣቱ ብቻ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ ቁም ነገሩ ታትሞ መውጣቱ ሳይሆን ህትመቱ ይፋ መደረጉና በቀላሉ ለህዝቡ የሚደርስ መሆኑ ነው፡፡ ዜጎች ላልታተመና ይፋ ላልሆነ ብሎም በቀላሉ ለማይገኝ ህግ ሊገዙ አይችሉም፡፡ ድብቅ ህግ ህጉን ካወጣው አካል በስተቀር አውቆት የሚያከብረው አይኖርም፡፡በእንግሊዝ ውስጥ በብላክፑል ኮርፖሬሽን እና ሎከር (Blackpool Corporation Vs. Locker) መካከል በነበረው ክርክር ላይ በተሰጠ ውሳኔ የህትመት አስፈላጊነት እንዲህ ተገልጾ ነበር፡፡kህግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም የሚለው መርህ በእንግሊዝ ዲሞክራሲ የህግ የበላይነት የቆመበትን መሪ ሀሳብ ይወክላል፡፡ ነገር ግን የዚህ መርህ የትክክለኛነቱ መሰረት ሁሉም ህጐች በቀላሉ ለህዝቡ እንደሚደርሱ ግምት በመውሰድ ነው፡፡በአሜሪካ በእያንዳንዱ የፌደራል መንግስት የአስተዳደር መ/ቤት የሚወጣ አስተዳደራዊ ድንጋጌ ለዚሁ ጉዳይ በተዘጋጀ ፌደራል ሬጅስተር (Federal Regiser) ተብሎ በሚጠራ ወጥና መደበኛ ጋዜጣ ላይ መታተም አለበት፡፡ እያንዳንዱ መመሪያ በጋዜጣው ላይ ሲታተም የራሱ መለያ ቁጥር ስለሚሰጠው ፈልጐ ለማግኘት በጣም ቀላል ያደርገዋል፡፡ መመሪያውን ማግኘት የሚፈልግ ሰው ከመ/ቤቱ ወይም ከጋዜጣው ድረ-ገጽ ላይ በቀላሉ በነጻ ማንበብና መቅዳት ይችላል፡፡ በተጨማሪ በአካል ሄዶ ጋዜጣውን በአነስተኛ ክፍያ መግዛት ሌላው አማራጭ ነው፡፡ እ.ኤ.አ በ1946 ዓ.ም. በወጣው የአስተዳደር ስነ-ስርዓት ህግ (Administrative Procedure Act) መሰረት ማንኛውም መመሪያ ተፈፃሚነት የሚኖረው በፌደራል ሬጅስተር ከታተመ ከ30 ቀናት በኃላ ነው፡፡ በእነዚህ 30 ቀናት ውስጥ ማንኛውም ሰው መመሪያውን ለማግኘትና ይዘቱን ለመረዳት በቂ ጊዜ ያገኛል፡፡በተመሳሳይ ወቅት (እ.ኤ.አ. በ1946 ዓ.ም.) በእንግሊዝ የወጣው ህግ (statutory instrumnets act) ከተወሰኑ አስተዳራዊ ድንጋጌዎች በስተቀር ከሞላ ጎደል ሁሉም ተፈጻሚ ከመሆናቸው በፊት በይፋ እንዲታተሙና ለህዝብ እንዲሰራጩ ያስገድዳል፡፡m ህጉ በማያካትታቸው የአስተዳደራዊ ድንጋጌ ዓይነቶች ህትመት ቅድመ ሁኔታ ባይሆንም አብዛኛዎቹ የአስተዳደር መ/ቤቶች በራሳቸው ተነሳሽነት እንዲታተሙ ያደርጋሉ፡፡ ሆኖም በልዩ ህግ ላይ ህትመት እንደ ቅድመ ሁኔታ ከተቀመጠ አስገዳጅ ነው፡፡ ድንጋጌው በይፋ ካልታተመ ውጤት ወይም ዋጋ አይኖረውም፡፡በህንድ ኦፊሴሊያዊ በሆነ ጋዜጣ እንዲታተሙና ለህዝብ ይፋ እንዲሆኑ የሚያስገድድ አንድ ወጥ ህግ የለም፡፡ ሆኖም ስልጣን በሚሰጠው ህግ ላይ የህትመት ቅድመ ሁኔታ የተቀመጠ እንደሆነ በአስተዳደር መ/ቤቱ ላይ አስገዳኝነት አለው፡፡nበኢትዮጵያ ውስጥ ከአዋጅና ደንብ በስተቀር በአስተዳደር መ ቤቶች  በየጊዜው የሚወጡት  ስፍር ቁጥር የሌላቸው መመሪያዎች በነጋሪት ጋዜጣ አይታተሙም፡፡ ስልጣን የሚሰጠው አዋጅም በስተቀር ህትመትን እንደቅድመ ሁኔታ አያስቀምጥም፡፡

በክብር መዝገብ ሹም ፊት ስለሚፈጸም ጋብቻ


በክብር መዝገብ ሹም ፊት ስለሚፈፀም ጋብቻ

 

አንቀጽ ፳፪ ሥልጣን ያለው የክብር መዝገብ ሹም

 

ጋብቻ ከተጋቢዎቹ አንዱ ወይም ከተጋቢዎቹ ወላጆች ወይም የቅርብ ዘመዶች አንዱ ጋብቻው ከሚፈጸምበት ጊዜ በፊት ቢያንስ ለስድስት ወራት ያህል ሳያቋርጥ በሚኖርበት ቦታ በሚገኘው የክብር መዝገብ ሹም ፊት ይፈጸማል፡፡

 

አንቀጽ ፳፫ ጋብቻ ለመፈፀም ጥያቄ ስለማቅረብ እና ስለሚቀርብበት ጊዜ

 

ተጋቢዎች ጋብቻ ለመፈፀም ማሰባቸውን እጅግ ቢዘገይ ጋብቻቸውን ለመፈፀም ከወሰኑበት ቀን ከአንድ ወር በፊት ለክብር መዝገቡ ሹሙ ማስታወቅ አለባቸው፡፡

 

አንቀጽ ፳፬ ጋብቻ የሚፈፀምበትን ቀን ስለመወሰንና ስለማስታወቅ

 

የክብር መዝገብ ሹሙ ጥያቄው እንደቀረበለት ከተጋቢዎቹ ጋር በመነጋገር ከወሰነ በኋላ ጋብቻው የሚፈፀምበትን ቀን በመግለጽ አመቺ በሆነው መንገድ ማስታወቂያ ያወጣል፡፡

 

አንቀጽ ፳፭ የጋብቻ አፈፃፀም ሥርዓት እና ጋብቻው መፈፀሙን ስለማስታወቅ

 

፩. ጋብቻው ሁለቱ ተጋቢዎች እና ከእያንዳንዱ ተጋቢ በኩል ሁለት ሁለት ምስክሮች በተገኙበት በግልጽ ይፈፀማል፡፡

፪. ተጋቢዎችና ምስክሮቹ ጋብቻ ለመፈፀም አስፈላጊ የሆኑት ሁኔታዎች አለመጣሳቸውን በቃለ መሐላ ያረጋግጣሉ፡፡

፫. ተጋቢዎችና ምስክሮቹ የመሐላ ቃል ከመስጠታቸው በፊት የሚሰጡት ቃል ስለሚያስከትለው ኃላፊነት የክብር መዝገብ ሹሙ በግልጽ ማስረዳት አለበት፡፡

፬. ሁለቱም ተጋቢዎች ጋብቻ ለመፈፀም መፍቀዳቸውን ለክብር መዝገብ ሹሙ በግልጽ ያረጋግጣሉ፡፡

፭. ሁለቱም ተጋቢዎችና ምስክሮቻቸው በክብር መዝገብ ላይ መፈረም አለባቸው፡፡

፮. ከዚህ በላይ የተገለጹት ሥርዓቶች የተፈፀሙ መሆናቸውን ሲያረጋግጥ የክብር መዝገብ ሹሙ ተጋቢዎቹ በሕጋዊ ጋብቻ የተሳሰሩ መሆናቸውን አስታውቆ ለተጋቢዎቹ የጋብቻ የምስክር ወረቀት ይሰጣቸዋል፡፡

Preliminary Inquiry and Committal for Trial


Preliminary Inquiry and Committal for Trial


Art.80.—Principle.

 
(1) Where any person is accused of an offence under Art. 522 (homicide in the first degree) or Art. 637 (aggravated robbery) a preliminary inquiry shall be held under the provisions of this Book.

Provided that nothing in this Article shall prevent the High Court from dispending with the holding of a preliminary inquiry where it is satisfied by the public prosecutor that the trial can be held immediately.

(2) Where any person is accused of any other offence triable only by the High Court no preliminary inquiry shall be held unless the public prosecutor under Art. 38 (b) so directs.

(3) The provisions of this Book shall not apply to offences coming within the jurisdiction of the High Court which have been committed by young persons.

 

Art.81.—Court having jurisdiction.

 

(1) Without prejudice to the provisions of Art. 99-107, the preliminary shall be held before the Woreda Guezat Court within whose area of jurisdiction the offence was committed.

 

Art.82.—Procedure.

 

(1) All preliminary inquiries shall be held in the manner provided by the following Articles.

(2) An adjournment may be granted on the conditions laid down in Art. 94.

 

Art.83.—Opening of preliminary inquiry.

 

(1) Where the public prosecutor decides under Art. 80 (2) that a preliminary inquiry shall be held, he shall send a copy of his decision to the Woreda Guezat Court having jurisdiction and, where appropriate, to the public prosecutor acting before such court.

(2) The court shall fix the day on which the inquiry shall be held and cause to be summoned such witnesses as the prosecutor may wish to call in support of the prosecution.

(3) The case for the prosecution shall be conducted by the public prosecutor acting before the committing court.

 

Art.84.—Taking evidence for prosecution.

 

(1) Where the accused person appears or is brought before it, the court shall require the prosecutor to open his case and to call his witnesses.

 

Art.85.—Accused asked whether he wishes to make a statement.

 

(1) After the witnesses for the prosecution have been heard and their evidence recorded, the court shall ask the accused whether he wishes to make a statement in answer to the charge.

(2) He shall be informed that the preliminary inquiry does not constitute a trial and that the decision as to his guilt or innocence will be taken by the High Court and not by the committing court.

(3) He shall be informed that he is not bound to say anything but that any statement he may wish to make will be taken down in writing and may be put in at his trial.

 

Art.86.—Statement of accused.

 

(1) If the accused elects to make no statement, he shall forthwith be committed for trial before the High Court.

(2) If the accused elects to make a statement, such statement shall be taken down in writing, read over to him, signed by the accused and kept in the file.

 

Art.87.—Additional witnesses.

 

The court may at any time call any witness whose testimony it thinks necessary in the interests of justice, notwithstanding that the prosecutor has not applied for such witness to be summoned.

 

Art.88.—Recording of evidence.

 

Evidence shall be recorded in accordance with Art. 147 and the evidence of each witness shall be recorded on separate sheets of paper.

 

Art.89.—Committal for trial.

 

(1) After the statement, if any, of the accused has been taken down, the court shall commit the accused for trial before the High Court without specifying the charge or charges on which he is committed for trial.

(2) Such charge or charges shall be specified in the charge framed by the public prosecutor in accordance with Art. 109-122 of this Code.

(3) The court shall then require the accused to give a list of the witnesses he wishes to call at his trial together with their addresses.

 

Art.90.—Bond of witnesses.

 

(1) All witnesses who have given evidence at the preliminary inquiry shall execute before the committing court bonds binding themselves to be in attendance before such court and on such date as they shall be summoned to appear.

(2) Any witness who refuses to execute the bond may be kept in custody until the trial or until he binds himself.

 

Art.91.—Record to be forwarded to registrar.

 

(1) When the accused is committed for trial, the committing court shall send the original record and the exhibits (if any) to the registrar of the High Court. Any exhibit which from its bulk or otherwise cannot conveniently be forwarded to the registrar of the High Court may remain in the custody of the police.

(2) A list of all exhibits showing which of them are forwarded with the record and which remain in the custody of the police shall be sent to the registrar of the High Court with the record.

(3) The registrar of the High Court shall be responsible for making copies of the record and sending one to the public prosecutor and one to the accused.

 

Art.92.—Contents of record.

 

(1) The record shall contain the following particulars:-

(a) The serial number of the case; and

(b) The date of the commission of the offence; and

(c) The date of the accusation, if any; and

(d) The name and address of the accuser, if any; and

(e) The name, address occupation and age, if known, and nationality of the accused; and

(f) The offence shown and, where appropriation, the value of the property in respect of which or the special status of the person against whom the offence was committed; and

(g) The date of the warrant of arrest, if any, or on which the accused was first arrested; and

(h) The date on which the accused was first brought before a court; and

(i) The name of the prosecutor and, where appropriate, of the advocate for the defense; and

(j) The date of and reasons for any adjournment that may have been granted; and

(k) The date on which the preliminary inquiry was completed; and

(l) All statements made in the course of the preliminary inquiry, including those which may have been made by the accused; and

(m) the list of defense witnesses.

 

(2) The same particulars shall appear in the copy of the proceedings sent to the public prosecutor and the accused.
 

Art.93.—Accused may be remanded.

 

Without prejudice to the provisions of this Code relating to release on ball the committing court may order that the accused be kept on remand until the trial.